پاقلە؛ ئەو خۆراکەی هەم چارەسەرە و هەم دەبێتە مەترسی بۆ ژیانی هەندێک کەس
وێستگە ستایل - سۆلین عوسمان
پاقلە یەکێکە لە ناسراوترین و پڕبەکارهێنەرترین پاقلەمەنییەکان لە جیهان و بە تایبەتیش لە ناو کلتووری خواردنی کوردەواریدا پێگەیەکی تایبەتی هەیە و وەک ژەمێکی خۆشەویست سەیر دەکرێت. ئەم دانەوێڵەیە بەهۆی تامە خۆشەکەی و ئەو وزە زۆرەی بە جەستەی دەبەخشێت، بەتایبەت لە وەرزی زستان و بەهاردا دەبێتە میوانی سەرەکی زۆربەی ماڵەکان و بازاڕەکان، بەڵام پرسیارە گرنگەکە لێرەدایە؛ ئایا ئەم خواردنە تەنها سوودی تەندروستی هەیە یان لایەنی خراپ و مەترسیداریشی هەیە کە پێویستە لێی ئاگاداربەین؟
شارەزایانی بواری خۆراک و پزیشکان ئاماژە بەوە دەکەن کە پاقلە گەنجینەیەکی دەوڵەمەندە بە ماددە خۆراکییە پێویستەکان بۆ گەشەی جەستە، چونکە بڕێکی زۆر لە پڕۆتین، ڕیشاڵە سروشتییەکان، ڤیتامینەکانی وەک (A, B, C) و کانزاکانی وەک ئاسن، پۆتاسیۆم، مەگنیسیۆم و مەنگەنیزی تێدایە. ئەم پێکهاتە بەهێزانە وا دەکەن کە پاقلە ببێتە جێگرەوەیەکی زۆر گونجاو و تەندروست بۆ گۆشتی سوور، بەتایبەت بۆ ئەو کەسانەی پەیڕەوی سیستەمی خۆراکی ڕووەکی دەکەن و دەیانەوێت پڕۆتینی پێویست بۆ ماسولکەکانیان دابین بکەن.
سوودە تەندروستییەکانی پاقلە بێشومارن و کاریگەری ڕاستەوخۆیان لەسەر ئەندامە جیاوازەکانی جەستە هەیە؛ یەکێک لە گرنگترین سوودەکانی ئەوەیە کە یارمەتی دابەزاندنی کێش دەدات بەهۆی هەبوونی بڕێکی زۆر ڕیشاڵ کە وا لە مرۆڤ دەکات بۆ ماوەیەکی درێژ هەست بە تێری بکات. هەروەها ڕۆڵێکی گرنگی هەیە لە پاراستنی تەندروستی دڵ و کەمکردنەوەی ئاستی کۆلیستڕۆڵی خراپ لە خوێندا، ئەمەش ئەگەری تووشبوون بە جەڵتە کەم دەکاتەوە. جگە لەوەش، پاقلە دەوڵەمەندە بە ترشی فۆلیک (Folic Acid) کە زۆر گرنگە بۆ ئافرەتانی دووگیان بۆ پاراستنی کۆرپەلە لە کێشەکانی دەمار و گەشەی مێشک. لەلایەکی دیکەوە، بوونی مەگنیسیۆم و پۆتاسیۆم تێیدا یارمەتیدەرێکی بەهێزە لە ڕێکخستنی پەستانی خوێن و بەهێزکردنی کۆئەندامی بەرگری جەستە بەرامبەر بە ڤایرۆس و بەکتریاکان.
لە ڕووی مێژوویی و کلتوورییەوە، پاقلە لە ناوچەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و کوردستاندا وەک هێمایەک بۆ ژەمی بەکۆمەڵ و کۆبوونەوەی خێزانی بینراوە، بەڵام زانستی پزیشکی هەمیشە هۆشداری دەدات کە ئەم خۆراکە بۆ هەموو کەسێک گونجاو نییە. گەورەترین مەترسی پاقلە بۆ ئەو کەسانەیە کە کێشەی بۆماوەیی (کەمی ئەنزیمی G6PD)یان هەیە، کە لە ناو خەڵکدا بە "نەخۆشی پاقلە" ناسراوە. خواردنی پاقلە یان تەنانەت بۆنکردنی تۆز و گوڵەکەی لەلایەن ئەم کەسانەوە، دەبێتە هۆی کاردانەوەیەکی کیمیایی توند و تێکشکانی خڕۆکە سوورەکانی خوێن، ئەمەش دەبێتە هۆی کەمخوێنییەکی کوشندە (Favism) کە نیشانەکانی بە زەردبوونی ڕەنگی پێست و چاو و تێکچوونی ڕەنگی میز دەستپێدەکات و ئەگەر بە زوویی نەگەیەنرێنە نەخۆشخانە مەترسی لەسەر ژیانیان دروست دەبێت.
وەک ئەنجام، پاقلە بەشێکی گرنگ و بەسوودی سفرەی کوردییە و سەرچاوەیەکی دەوڵەمەندی وزە و ڤیتامینەکانە، بەڵام مەرجی سەرەکی بۆ سوودوەرگرتن لێی ئەوەیە کە بە هاوسەنگی بخورێت. ئەو کەسانەی گومانیان هەیە لە بوونی هەستیاری بەم خواردنە، یان منداڵیان هەیە و بۆ یەکەمجارە پاقلەی پێ دەدەن، پێویستە زۆر وریابن و پشکنینی خوێن ئەنجام بدەن، چونکە تەندروستی و سەلامەتی مرۆڤ لە سەروو هەموو چێژێکی کاتیی خواردنەوەیە. هەروەها بۆ کەسانی ئاساییش باشترە بەهاراتەکانی وەک کامۆن و زەنجەفیلی لەگەڵ بەکاربهێنن بۆ کەمکردنەوەی غازات و ئاوسانی سک.
سەرچاوە: ماڵپەڕی تەندروستی جیهانی (Healthline) و ڕاپۆرتە پزیشکییەکانی پسپۆڕانی خۆراک.