ئایا "دانیشتن" جگەرەکێشانی سەردەمە؟ هۆشدارییەکی نوێ و ترسناک بۆ ئەوانەی زۆربەی کاتیان بە دانیشتن بەسەر دەبەن

وێستگە ستایل- سۆلین عوسمان

زۆربەی ئێمە لە ژیانی مۆدێرنی ئەمڕۆماندا، کاتژمێرەکانی ڕۆژمان بە دانیشتن لە پشت مێزی کار، ناو ئۆتۆمبێل، یان لەبەردەم شاشەی تەلەفزیۆن و مۆبایلەکانماندا بەسەر دەبەین. بەڵام ئایا هەرگیز بیرت لەوە کردووەتەوە کە ئەم خووە بە رواڵەت سادەیە، چەند مەترسیدارە؟ توێژینەوە پزیشکییە نوێیەکان هۆشدارییەکی توند دەدەن و دەڵێن دانیشتنی درێژخایەن تەنها نابێتە هۆی ئازاری پشت و مل، بەڵکو مەترسییەکی گەورەیە بۆ سەر تەمەن و تەندروستی دڵ، بە جۆرێک کە زانایان ناویان ناوە "نەخۆشیی دانیشتن" (Sitting Disease) و وەک بکوژێکی بێدەنگ وێنای دەکەن.

بەپێی هەواڵێکی زانستی کە لە ماڵپەڕی بەناوبانگی "British Journal of Sports Medicine" بڵاوکراوەتەوە، زۆربەی خەڵک لە جیهاندا جگەرەکێشان وەک گەورەترین و تەنها دوژمنی تەندروستی دەبینن، بەڵام توێژینەوە نوێیەکان ڕاستییەکی شۆککەر ئاشکرا دەکەن. زانایان دەڵێن دانیشتنی بەردەوام بۆ ماوەیەکی زۆر، مەترسییەکانی بۆ سەر کۆئەندامی دەمار و دەمارەکانی خوێن کەمتر نین لە زیانەکانی جگەرەکێشان. ئەمەش وایکردووە پسپۆڕانی تەندروستی بڵێن: "دانیشتن، جگەرەکێشانی نوێیە"، چونکە بە هەمان شێوەی ژەهرەکان، سیستمی ناوەوەی جەستە تێکدەدات.

کاتێک تۆ بۆ ماوەیەکی درێژ لەسەر کورسییەک جێگیر دەبیت، جەستەت دەچێتە دۆخێکی نائاساییەوە کە زانایان پێی دەڵێن "خەوتنی بایۆلۆژی". لەم حاڵەتەدا، چالاکی ماسولکەکانی قاچ کە گەورەترین و گرنگترین ماسولکەی جەستەن بۆ سووتانی وزە، بەتەواوی دەوەستێت. ئەم وەستانە دەبێتە هۆی پەککەوتنی زنجیرەیەک پڕۆسەی کیمیایی گرنگ لە ناو خوێندا، کە دەستبەجێ کاریگەری نەرێنی لەسەر ئاستی شەکر و چەوری دروست دەکات و جەستە دەخاتە حاڵەتی بەرگرییەوە.

پسپۆڕان ئاماژە بە سێ مەترسی سەرەکی دەکەن کە بەهۆی ئەم دانیشتنە زۆرەوە ڕوودەدەن؛ یەکەمیان خاوبوونەوەی توندی "میتابۆلیزم"ە، کە تێیدا توانای جەستە بۆ سووتاندنی چەوری و شەکر بە ڕێژەی ٩٠٪ کەمدەبێتەوە. دووەمیان، کۆبوونەوەی کۆلیستڕۆڵی خراپە، چونکە ئەو ئەنزیمانەی بەرپرسن لە تێکشکاندنی چەورییەکان لە کاتی دانیشتندا ناچالاک دەبن. سێیەم و مەترسیدارترینیان، بەرزبوونەوەی شەکری خوێنە، چونکە خانەکان هەستیارییان بۆ ئەنسۆلین نامێنێت، ئەمەش ڕێگە بۆ تووشبوون بە شەکرەی جۆری دووەم خۆش دەکات. خاڵە هەرە شۆککەرەکە ئەوەیە کە توێژینەوەکان دەڵێن تەنانەت ئەگەر ڕۆژانە ٣٠ خولەک وەرزش بکەیت، بەڵام پاشان ٨ بۆ ١٠ کاتژمێری دیکە بە دانیشتن بەسەر ببەیت، هێشتا مەترسییەکان لەسەر جەستەت دەمێننەوە، واتە وەرزشی کەم ناتوانێت بەتەواوی قەرەبووی زیانەکانی دانیشتنی بەردەوام بکاتەوە.

بۆ ڕ رزگاربوون لەم مەترسییە، پزیشکان چەند ڕێنماییەکی سادە بەڵام زۆر کاریگەر دەخەنە ڕوو. پێویستە مرۆڤ هەر نیو کاتژمێر جارێک، لانی کەم بۆ ماوەی دوو خولەک لە شوێنەکەی هەستێت و پیاسە بکات یان جەستەی ڕابوەشێنێت بۆ ئەوەی مەکینەی میتابۆلیزم دووبارە دەست بەکار بکاتەوە. هەروەها ئەگەر کارەکەت لەسەر کۆمپیوتەرە، هەوڵبدە بەشێکی کاتەکە بە پێوە کار بکەیت یان مێزی بەرز بەکاربهێنیت. یەکێکی دیکە لە فێڵە تەندروستییەکان ئەوەیە کە هەمیشە لە کاتی قسەکردن بە تەلەفۆن، لە جیاتی دانیشتن، بە ژوورەکەدا ڕێ بکەیت، چونکە ئەم جوڵە بچووکانە دەبنە هۆی پاراستنی ژیانت لە مەترسییەکانی "نەخۆشیی دانیشتن".

سەرچاوە: British Journal of Sports Medicine

PM:11:05:07/04/2026

ئه‌م بابه‌ته 44 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌