موعجیزە سەوزەکە؛ چۆن خەیار لە تێپەڕبوونی کاتدا بوو بە هێمایەکی جیهانی بۆ تەندروستی مۆدێرن؟

وێستگە ستایل - سۆلین عوسمان

خەیار، کە زۆرجار لە سەر مێزی نانخواردنەکان وەک سەوزەیەکی سادە، هەرزان و پەراوێزخراو دەبینرێت، لە ڕاستیدا بە هێمنی و بەبێ دەنگ توانیویەتی پێگەیەکی ناوازە و بێوێنە لە نێوان بەخشیشە هاوسەنگەکانی سروشتدا بۆ خۆی مسۆگەر بکات. لە پشت ئەو تامە فێنک، سادە و سروشتییەیەوە، تێکەڵەیەکی ئێجگار بەهێز و دەوڵەمەند لە هایدرەیشن (ئاوداریی خانەکان)، دژە ئۆکسانە کاریگەرەکان و کۆمەڵێک ماددەی خۆراکیی بنەڕەتی هەن کە زانستی خۆراکی مۆدێرن و توێژینەوە پزیشکییە نوێیەکان بە بایەخێکی زۆرەوە باسیان دەکەن و وەک سەرچاوەی ژیان سەیری دەکەن.

پزیشکان و پسپۆڕانی باڵای تەندروستی لە ئێستادا زیاتر لە هەر کاتێکی تر ڕێنمایی دەدەن بە بەکارهێنانی بەردەوامی خەیار، نەک تەنها وەک خۆراک، بەڵکو وەک کەرەستەیەکی سەرەکی بۆ پاراستنی تەندروستی و گەنجێتی پێست، چالاککردنی کۆئەندامی هەرس و ڕێکخستنی پەستانی خوێن لە ناو دەمارەکاندا. لە ناوەندە زانستی و دەرمانسازییە سروشتییەکاندا، خەیار بە "چارەسەرکەرە بێدەنگەکە" یان "هێمنکەرەوەی سروشت" ناوی دەبرێت، چونکە بەبێ ئەوەی کەسەکە هەستی پێ بکات یان ماندوو ببێت، کاریگەری ئەرێنی و گۆڕانکاریی گەورە لە هاوسەنگیی ناوەوەی جەستەدا دروست دەکات.

ڕێژە زۆرەکەی ئاو کە زیاتر لە ٩٥٪ی پێکهاتەی خەیار پێکدەهێنێت، هاوکاری ڕاستەوخۆ و خێرای هاوسەنگی خانەکان دەکات و جەستە لە وشکبوونەوە دەپارێزێت، لە کاتێکدا ڕیشاڵە دەوڵەمەند و نەرمەکانی یارمەتییەکی زۆری جەستە دەدەن بۆ پاکبوونەوە لە پاشماوە و ژەهرە کەڵەکەبووەکان بە شێوەیەکی تەواو سروشتی و بەبێ پێویستی بە هیچ دەستێوەردانێکی دەرمانی یان کیمیایی توند. ئەم تایبەتمەندییە دەگمەنانە وایان کردووە کە خەیار ببێتە بەشێکی بنەڕەتی و جیانەکراوە لە هەموو سیستمێکی خۆراکیی مۆدێرن کە ئامانجی گەیشتن بە جەستەیەکی تەندروست و دەروونێکی ئارام بێت.

لە ڕووی مێژووییەوە، گەشتی خەیار زۆر دوور و درێژە؛ بۆ یەکەمجار لە وڵاتی هیندستان و پاشان لە میسڕی کۆن و ناوچەکانی میزۆپۆتامیا چێنراوە. لەو سەردەمانەدا تەنها وەک ژەمێکی خۆراکی سەیری نەکراوە، بەڵکو وەک دەرمانێکی فێنککەرەوە بۆ دابەزاندنی تا، چارەسەری سووتانی پێست و هەوکردنەکان لە ناوچە گەرمەکاندا بەکارهاتووە. ئەم مێژووە دەوڵەمەندە نیشانەی ئەوەیە کە باوانمان هەزاران ساڵ پێش ئێستا درکیان بەو سوودە شاراوە و سیحرییانەی ئەم بەرهەمە کردووە کە ئێستا زانست بە ئامێری ورد دەیسەلمێنێتەوە.

ئەمڕۆ، خەیار تەنها سەوزەیەک نییە، بەڵکو گوزارشتە لە گەڕانەوەی مرۆڤی ماندووی سەردەم بۆ باوەشی سادەیی سروشت؛ ئەو ڕاستییە گەورەیەمان بیردەخاتەوە کە زۆرجار چارەسەری کێشە تەندروستییە هەرە ئاڵۆزەکان لە ناو سادەترین و ساکارترین پێکهاتەکانی دەوروبەرماندا شاردراونەتەوە، نەک تەنها لە ناو قوتووی دەرمانە گرانبەهاکان و تاقیگە ئاڵۆزەکاندا، و خەیار باشترین نموونەیە بۆ ئەم هاوسەنگییەی نێوان ژیان و سروشت.

سەرچاوە: ڕاپۆرتە خولییەکانی ڕێکخراوی تەندروستی جیهانی (WHO) دەربارەی خۆراک، دەقە ڕووەکییە دێرینەکانی ڕۆژهەڵات، گۆڤاری زانستی خۆراکی مۆدێرن.

PM:09:05:20/01/2026

ئه‌م بابه‌ته 76 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌