تەلەسکۆبی وێب بەرەو قووڵاییەکانی گەردوونی کۆن هەنگاو دەنێت

وێستگە ستایل - سۆلین عوسمان

ئەستێرەناسان بە بەکارهێنانی تەلەسکۆبی جەیمس وێب، سەرنجیان خستووەتە سەر گەلەئەستێرەیەک بە ناوی MoM-z14، کە وا دەردەکەوێت تەنها ٢٨٠ ملیۆن ساڵ دوای "تەقینەوە گەورەکە" (Big Bang) دروست بووبێت. ئەمەش دەبێتە یەکێک لە کۆنترین سیستەمە گەردوونییەکان کە تا ئێستا بوونیان پشتڕاستکرابێتەوە، بەڵام پێکهاتە کیمیاییەکەی هەموو پێشبینییەکانی تێکشکاندووە.

بەپێی ڕاپۆرتەکانی ئاژانسی گەردوونی ئەوروپی (ESA)، ئەم گەلەئەستێرەیە ئاستێکی نائاسایی و بەرزی لە ماددەی "نایترۆجین" تێدایە بۆ سەردەمێکی وا زوو. ئەم وردەکارییە شیکردنەوەی قورسە، چونکە بەپێی تیۆرەکان، لەو ماوە کورتەی دوای دروستبوونی گەردوون، کاتێکی پێویست نەبووە بۆ ئەوەی چەندین نەوەی ئەستێرەکان دروست بن و بمرن تا بتوانن ئەو بڕە زۆرە لە نایترۆجین بەرهەم بهێنن.

توێژەران ئێستا لەوە دەکۆڵنەوە کە ئایا ژینگەی چڕی گەردوونی سەرەتایی ڕێگەی داوە بە دروستبوونی "ئەستێرەی زەبەلاح" (Supermassive stars)، کە توانیویانە زۆر خێراتر لەوەی مۆدێلە کلاسیکییەکان پێشبینی دەکەن، گەلەئەستێرەکان دەوڵەمەند بکەن بە توخمە کیمیاییەکان. ئەم دۆزینەوەیە دەتوانێت تێگەیشتنی ئێمە بۆ مێژووی دروستبوونی ماددە بگۆڕێت.

گرنگی گەلەئەستێرەی MoM-z14 تەنها لە دوورییەکەیدا نییە، بەڵکو هەر دۆزینەوەیەکی لەم شێوەیە ئەستێرەناسان ناچار دەکات دووبارە پێداچوونەوە بکەنەوە بەوەی کە گەلەئەستێرە یەکەمەکان چەندە بە خێرایی کۆبوونەتەوە و یەکەمین ئەستێرەکان چۆن ژیاون و کۆتاییان هاتووە. هەروەها دەریدەخات کە چۆن ئاڵۆزییە کیمیاییەکان لە گەردوونێکی گەنجدا سەریان هەڵداوە.

هێزی جەیمس وێب تەنها لەوەدا نییە کە دەتوانێت شوێنە دوورەکان ببینێت، بەڵکو دەتوانێت نیشانە لاوازەکانی ناو ڕووناکییەکە بخوێنێتەوە، ئەمەش ڕێگە بە زانایان دەدات تەمەن، پێکهاتە و مێژووی گەشەکردنی ئەو تەنە ئاسمانیانە بزانن کە هی سەردەمی ساوایی گەردوونن. بەم شێوەیە، MoM-z14 هەم ڕیکۆردشکێنە و هەم پارچەیەکی گرنگی ئەو مەتەڵەیە کە سنوورەکانی ناسینی گەردوونی سەرەتایی فراوانتر دەکات.

ئاژانسی گەردوونی ئەوروپی، ناسا.

PM:07:39:09/04/2026

ئه‌م بابه‌ته 76 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌