دۆزینەوەی کۆمەڵە گەلەئەستێرەیەک لە سەرەتای دروستبوونی گەردووندا تیۆرییەکان تووشی سەرسوڕمان دەکات

وێستگە ستایل - سۆلین عوسمان

گەردوونناسان توانییان کۆمەڵە گەلەئەستێرەیەک ببینن کە لە سەردەمێکی زۆر زووی گەردووندا دروست بوون، تەنها یەک ملیار ساڵ دوای تەقینەوە گەورەکە (Big Bang)، ئەمەش کاتنامەی چاوەڕوانکراوی دروستبوونی گەردوون دەخاتە ژێر پرسیارەوە.

بەپێی تیۆرییە کلاسیکییەکان، کۆمەڵە گەلەئەستێرە زەبەلاحەکان پێویستیان بە کاتێکی زۆر زیاتر هەبووە بۆ ئەوەی پێکەوە کۆببنەوە و ڕێکبخرێن. بەڵام دۆزینەوەی پێکهاتەیەکی ئاوا گەورە لەو کاتە زووەدا، نیشانی دەدات کە گەردوون زۆر بە خێراییەکی سەرسوڕهێنەر گەشەی کردووە.

ئەم تێبینییانە لە ڕێگەی تەلەسکۆپی جەیمس وێب و ئامێرە پێشکەوتووەکانی ترەوە بەدەست هاتوون. زانایان دەڵێن ئەمە وەک ئەوە وایە شارێکی گەورەت لە سەردەمێکدا دۆزیبێتەوە کە پێت وابووە مرۆڤ تەنها لەناو خێوەتدا ژیاوە، ئەمەش واتای ئەوەیە هەندێک شت لە مێژووی گەردووندا هەیە کە هێشتا تێی نەگەیشتووین

دۆزینەوەکە وا لە فیزیازانان دەکات دووبارە بیر لە ڕۆڵی "ماددەی تاریک" بکەنەوە لە ڕاکێشانی گەلەئەستێرەکان بۆ لای یەکدی. ڕەنگە ماددەی تاریک زۆر کاریگەرتر و خێراتر بووبێت لەوەی پێشتر خەمڵێنرابوو، ئەمەش وایکردووە پێکهاتە گەورەکان بەو خێراییە دروست بن

ئەم دۆزینەوەیە دەبێتە هۆی گۆڕینی زۆرێک لە مۆدێلە بیرکارییەکانی گەردوونناسی. زانایان ئێستا دەبێت وەڵامی ئەوە بدەنەوە کە چۆن گەردوون لە تەمەنێکی ئاوا گەنجدا توانیویەتی "بنیادێکی ڕێکخراو"ی هەبێت لە کاتێکدا دەبوو هێشتا لە قۆناغی پشێوی و گەشەی سەرەتاییدا بێت.

هەموو جارێک کە مرۆڤ قووڵتر سەیری گەردوون دەکات، ڕابردووی خۆی دەبینێتەوە. ئەم گەلەئەستێرە کۆنانە چیرۆکی سەرەتای هەموو شتێکمان بۆ دەگێڕنەوە، و نیشانی دەدەن کە گەردوون هەمیشە هەنگاوێک لە پێش خەیاڵ و تیۆرییەکانی ئێمەوەیە

سەرچاوە: گۆڤاری ئەستێرەناسی جیهانی

PM:11:56:27/03/2026

ئه‌م بابه‌ته 68 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌