پێکدادانێکی دەگمەنی هەسارەیی لە سیستەمێکی ئەستێرەیی دووردا؛ کلیلی تێگەیشتن لە چۆنیەتی دروستبوونی مانگی زەوی

وێستگە ستایل - سۆلین عوسمان

گەردوونناسان چاودێری ڕووداوێکی گەردوونی دەگمەن و زۆر کاریگەریان کردووە کە بریتییە لە پێکدادانی دوو هەسارە لە دەوری ئەستێرەیەکی دوور. ئەم ڕووداوە دەبێتە وێنەیەکی هاوشێوە و ڕاستەوخۆ بۆ تێگەیشتن لەو پێکدادانە گەورە و مێژووییەی کە پێش ملیارەها ساڵ زەوی و تەنێکی تری گرتەوە و بووە هۆی دروستبوونی مانگ.

ئەم ڕووداوە پڕبایەخە لە ڕێگەی گۆڕانکاری لە ئاستی ڕووناکی و دەردانی تیشکی ژێر سوور (Infrared) لە سیستەمێکی ئەستێرەییدا دۆزرایەوە کە ١١ هەزار ساڵی تیشکی لە زەوییەوە دوورە. ئاماژەکان دەریدەخەن کە پاشماوەی پێکدادانەکە لە شێوەی تۆز و گازی زۆر گەرم بەرەو دەرەوە بڵاو دەبنەوە، کە ئەمە وەک تاقیگەیەکی گەردوونی وایە بۆ بینینی پرۆسە توندوتیژەکانی دروستبوون و تێکچوونی هەسارەکان.

زانایان دەڵێن پێکدادانی هاوشێوە لە ڕابردووی کۆمەڵەی خۆری ئێمەشدا ڕوویداوە. بەپێی تیۆرییەکان، مانگ کاتێک دروست بووە کە تەنێکی گەورە بە قەبارەی هەسارەی مەریخ کێشاوێتی بە زەوی سەرەتاییدا و ماددەی زۆری فڕێداوەتە خولگە، کە دواتر مانگیان لێ دروست بووە. ئێستا بە چاودێریکردنی ئەم پێکدادانە لە سیستەمێکی ئەستێرەیی تردا، زانایان دەتوانن وردەکارییە فیزیکی و کیمیاییەکانی ئەو جۆرە ڕووداوانە بە چاوی خۆیان ببینن.

ئەو تیشکە ژێر سوورەی کە لە پاشماوەی پێکدادانەکە دەردەچێت، ئاماژە بە گەرمییەکی زۆر دەکات کە لە ئەنجامی بە هەڵمبوونی بەردەکان دروست بووە. ئەم زانیارییانە زۆر گرنگن بۆ ناسینی پێکهاتەی ئەو هەسارانەی پێکدادیان کردووە و تێگەیشتن لەوەی کە چۆن پاشماوەکان دووبارە کۆدەبنەوە بۆ دروستکردنی مانگ یان هەسارەی نوێ.

گەردوونناسان ئاماژەیان بەوە کردووە: "ئەمە دەرفەتێکی زۆر دەگمەنە کە ڕێگەمان دەدات تیۆرییەکانی دروستبوونی هەسارەکان تاقیبکەینەوە." بەدواداچوونە بەردەوامەکان دەکرێت ئەوە دەربخەن کە ئایا دروستبوونی مانگ لە ئەنجامی پێکدادانەوە ڕووداوێکی باوە لە گەردووندا یان زەوی و مانگ دۆخێکی تایبەت و دەگمەنیان هەبووە.

چاوەڕوان دەکرێت دەرەنجامەکانی ئەم توێژینەوەیە مۆدێلە زانستییەکان وردتر بکەنەوە سەبارەت بە پەرەسەندنی هەسارە بەردینەکان. هەروەها ئەمە یارمەتیدەر دەبێت لە تێگەیشتنێکی قووڵتر بۆ چۆنیەتی گەشەکردنی جیهانەکان و ئەگەری هەبوونی هەسارەی نیشتەجێبوون لە شوێنەکانی تری گەردووندا، کە ڕەنگە ئەوانیش بە هەمان پرۆسەی توندوتیژدا تێپەڕ بووبن.

سەرچاوە: ناسا، ئاژانسی بۆشاییگەری ئەوروپا، گۆڤاری زانستی (Nature Astronomy)

PM:07:42:17/03/2026

ئه‌م بابه‌ته 36 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌