دۆزینەوەیەکی نوێی زانستی مێژوو دەگۆڕێت؛ ئەمریکییە ڕەسەنەکان پێش هەموو جیهان کەوتوون لە داهێنانی زاری یاریدا
وێستگە ستایل - سۆلین عوسمان
توێژینەوەیەکی نوێ و سەرسوڕهێنەری زانستی پەردە لەسەر ڕاستییەکی مێژوویی گرنگ لادەبات و ئاشکرای دەکات کە ئەمریکییە ڕەسەنەکان یەکەمین نەتەوە بوون لە مێژووی مرۆڤایەتیدا زاری تایبەت بە یاریکردنیان داهێناوە. ئەم دۆزینەوەیە نیشانی دەدات کە ئەوان هەزاران ساڵ پێش شارستانییەتە دێرینەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و ناوچەکانی تری جیهان، خاوەنی کولتوورێکی پێشکەوتوو و ئامرازی کات بەسەربردن بوون، ئەمەش تێڕوانینە کلاسیکییەکان بۆ مێژووی مرۆڤایەتی دەگۆڕێت.
ئەم توێژینەوەیە لەلایەن تیمێکی زانستی پسپۆڕ لە زانکۆی کۆلۆرادۆ لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا ئەنجامدراوە و دەنگدانەوەیەکی زۆری لە ناوەندە ئەکادیمییەکاندا دروستکردووە. دکتۆر ڕۆبەرت جەی. مادن، کە وەک دکتۆری سەرپەرشتیار ڕابەرایەتی ئەم پڕۆژە زانستییەی کردووە، ئاماژە بەوە دەکات کە ئەو بەڵگانەی لەژێر خاکەوە دەستیان کەوتووە، دەسەلمێنن کە ئەمریکییە ڕەسەنەکان شەش هەزار ساڵ پێش دەسپێکی چاخی برۆنز و گەشەکردنی شارستانییەتە ناسراوەکانی وەک میسر و سۆمەر، دەستیان کردووە بە دروستکردنی ئەم ئامرازە وردانەی یاریکردن.
بەپێی وردەکارییەکانی توێژینەوەکە، وادەی مێژوویی دروستکردنی یەکەمین زاری یاریکردن بۆ نزیکەی 12 هەزار ساڵ لەمەوبەر دەگەڕێتەوە، ئەمەش کاتێکە کە زەوی لە قۆناغی کۆتایی کۆتا چاخی بەستەڵەکدا بووە. ئەم ڕاستییە زانستییە پێمان دەڵێت کە پێش ئەوەی شارستانییەتە گەورەکانی ناوچەی ڕۆژهەڵات تەنانەت یەکەمین هەنگاوەکانیان بەرەو پێشکەوتن بنێن، مرۆڤەکان لە کیشوەری ئەمریکا گەیشتبوونە ئاستێک لە داهێنان کە توانیویانە ئامرازی کۆمەڵایەتی بۆ کات بەسەربردن و کێبڕکێ دروست بکەن، کە ئەمەش نیشانەی سەقامگیریی کۆمەڵایەتییە.
دکتۆر مادن جەخت لەوە دەکاتەوە کە ئەم داهێنانە تەنها پەیوەندی بە یارییەکی سادەوە نەبووە، بەڵکو گوزارشتە لە بوونی کولتوورێکی ئێجگار بەرەوپێشچوو لەو سەردەمە دێرینانەدا. دروستکردنی زار پێویستی بە تێگەیشتن لە هاوسەنگی و هەروەها هەبوونی یاسای کۆمەڵایەتی هەیە بۆ ڕێکخستنی یارییەکان، ئەمەش ئەوە دەسەلمێنێت کە ئەمریکییە ڕەسەنەکان لەو سەردەمەدا خاوەنی سیستەمێکی فیکری و کولتووریی ئاڵۆز بوون و توانای داهێنانیان لە ئاستێکی بەرزدا بووە کە پێشتر زانست بەم شێوەیە دەستنیشانی نەکردبوو.
لە کۆتاییدا، ئەم توێژینەوەیە جارێکی تر پێگەی مێژوویی و شارستانیی ئەمریکییە ڕەسەنەکان لە نەخشەی گەشەسەندنی مرۆڤایەتیدا بەرز دەکاتەوە. دەرکەوتنی ئەوەی کە ئەوان یەکەمین بوون لە داهێنانی زاری یاریدا، دەبێتە بەڵگەیەکی بەهێز بۆ ئەوەی کە داهێنانە مرۆییەکان تەنها قەتیس نەبوون لە ناوچەیەکی دیاریکراوی جوگرافی، بەڵکو ئەمریکییە ڕەسەنەکان ڕۆڵێکی پێشەنگ و سەرەتاییان لە داڕشتنی کولتووری مرۆڤایەتیدا هەبووە.
سەرچاوە: ڕاپۆرتی زانستی زانکۆی کۆلۆرادۆ و لێدوانەکانی دکتۆر ڕۆبەرت جەی. مادن.