نەورۆز؛ سیمبولی ئازادیی و کۆنترین جەژنی مرۆڤایەتی لە فەرهەنگی کوردەواریدا

وەستگە ستایل - سۆلین عوسمان

جەژنی نەورۆز وەک یەکێک لە گەورەترین و کۆنترین جەژنەکانی ناوچەکە، تەنیا بۆنەیەکی ئاسایی نییە، بەڵکو گوزارشت لە ڕاپەڕین و سەرکەوتنی مرۆڤ دەکات بەسەر ستەمکاریدا. لە ٢١ی ئازاری هەموو ساڵێکدا، گەلی کورد و دانیشتووانی زاگرۆس بە کردنەوەی ئاگر لەسەر لوتکەی چیاکان و گێڕانی ئاهەنگی جەماوەری، پەیامی ئازادی و کۆتاییهاتنی سەردەمی تاریکی ڕادەگەیەنن. ئەم جەژنە کە هاوکاتە لەگەڵ یەکسانبوونی شەو و ڕۆژ و هاتنی وەرزی بەهار، ڕەگێکی مێژوویی قووڵی هەیە و وەک مۆرکێکی نەتەوەیی بۆ گەلی کورد ماوەتەوە، کە تێیدا ژیانەوەی سروشت و ژیانەوەی ئیرادەی مرۆڤ یەک دەگرنەوە.

ئەم جەژنە مەزنە لە چوارچێوەی سیمبولێکی مێژوویی و نەتەوەییدا کۆبووەتەوە کە لە ئەدەبیات و فۆلکلۆری ناوچەکەدا بە ئەفسانەی "کاوەی ئاسنگەر و زوحاک" ناسراوە. چیرۆکەکە باس لە ڕاپەڕینی کاوە دەکات دژی زۆردارییەکانی پاشا زوحاک، کە بووە هۆی ڕزگارکردنی گەل لە چەوسانەوە. کۆی ئەم داستان و سەرکەوتنانە، لە ڕێکەوتی ٢١ی ئازاری سەردەمانی دێریندا چڕبووەتەوە، ئەو کاتەی مادەکان توانییان بەسەر ئاشوورییەکاندا سەربکەون و قۆناغێکی نوێ لە مێژووی ناوچەکەدا دەست پێ بکەن. ئەم وەرچەرخانە مێژووییە وایکردووە نەورۆز تەنیا یادی بەهار نەبێت، بەڵکو مۆرکی سەرکەوتنی سەربازی و سیاسی نەتەوەیەک بێت کە نەیویستووە لەژێر سایەی زۆرداریدا بژی.

لەگەڵ تێپەڕبوونی کات و گۆڕانکارییە ڕامیاریی و سەربازییەکان لە ناوچەکەدا، بەتایبەت دوای لاوازبوونی دەسەڵاتی مادەکان، سیمبولی ئەم جەژن و سەرکەوتنانە لە ژێر ناوی "نەورۆز"دا گەشەی کرد و چووە نێو فەرهەنگی مێژوویی گەلانی دیکەی ناوچەکەش. بەم جۆرە، نەورۆز جگە لەوەی جەژنێکی سەرەکی و نەتەوەیی کوردە، لەلایەن گەلانی وەک فارس، ئازەری، تاجیک و چەندین نەتەوەی دیکەی ڕۆژهەڵات و ئاسیای ناوەڕاستەوە وەک جەژنێکی نەتەوەیی و دەسپێکی ساڵی نوێ ناسێندراوە. هەرچەندە شێوازی گێڕانی ئاهەنگەکان و دابونەریتەکان لە نەتەوەیەکەوە بۆ نەتەوەیەکی دیکە جیاوازە، بەڵام ناوەڕۆکی جەژنەکە کە نوێبوونەوە و خۆشییە، لە لای هەمووان وەک یەک ماوەتەوە.

نەورۆز نەک هەر جەژنێکی نەتەوەییە، بەڵکو دەستنیشانکەری ساڵی نوێی کوردییشە، کە مێژووەکەی بۆ ٧٠٠ ساڵ پێش زایین دەگەڕێتەوە. د. پشکۆ حەمەتاهیر ئاغجەلەری، پڕۆفیسۆر لە زانکۆی سلێمانی، ئاماژە بەوە دەدات کە نەورۆز کۆنترین جەژنی مرۆڤایەتییە کە لە ناوچەکانی ڕۆژهەڵاتدا دەرکەوتووە. بە گوتەی ئەم پسپۆڕە، نەورۆز مێژوویەکی ئەوەندە دێرینی هەیە کە لە داهێنانی نووسین کۆنترە و دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمێک کە ڕووداوەکان هێشتا تۆمار نەدەکران. تەنانەت هەندێک بۆچوون هەن کە دەڵێن نەورۆز ٢٥ هەزار ساڵ پێش مێژوو بوونی هەبووە. ئەمە دەریدەخات کە نەورۆز جەژنێکی ڕەسەنی مرۆییە و پێش ئەوەی ببێتە مۆرکی نەتەوەیی، ئاهەنگی مرۆڤ بووە بۆ ژیان و گەردوون.

لە وەڵامی ئەو گومانانەی کە باس لەوە دەکەن "نەورۆز جەژن نییە"، د. پشکۆ جەخت دەکاتەوە کە هەموو بابەتێکی کولتووری کە دەبێتە مایەی خۆشحاڵی و کۆکەرەوەی مرۆڤەکان، بە جەژن دادەنرێت. ئەو پێی وایە هەڵەیەکی گەورەیە ئەگەر بمانەوێت مۆرکی جەژن لە نەورۆز بکەینەوە. هاوکات، پەیوەستبوونی ئەم جەژنە بە کوردەوە لە ڕێگەی چەند تایبەتمەندییەکی ڕوونەوە دەسەلمێنرێت؛ لەوانە سەرزەمینی دەرکەوتنی نەورۆز کە خاکی مادەکان و کوردستانی ئێستایە، هەروەها بوونی سیمبولی "ئاگر" کە وەک نیشانەی دەستپێکی جەژنەکە و ڕاگەیاندنی سەرکەوتن بەکار دێت. ئاگر لە فەرهەنگی کوردیدا تەنیا بۆ گەرمکردنەوە نییە، بەڵکو پەیامی ڕووناکی و سووتاندنی کۆت و زنجیری ستەمە.

ئەم بابەتە لە زانیارییەکانی د. پشکۆ حەمەتاهیر ئاغجەلەری، پڕۆفیسۆر لە زانکۆی سلێمانی و سەرچاوە مێژووییەکانی تایبەت بە جەژنی نەورۆز وەرگیراوە.

PM:02:27:21/03/2026

ئه‌م بابه‌ته 64 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌