دۆزینەوەی بەتەمەنترین درەختی جیهان؛ پێنج هەزار ساڵ وەستان لە بەرامبەر سروشتدا

وێستگە ستایل - سۆلین عوسمان

زاناکانی بواری دارستان و ژینگە توانییان بەتەمەنترین زیندەوەر لەسەر ڕووی زەوی بدۆزنەوە، کە درەختێکی دێرینە و تەمەنی بە زیاتر لە ٥٠٠٠ ساڵ دەخەمڵێنرێت. ئەم درەختە کە لە ناوچەیەکی شاخاویی دوورەدەست و پارێزراودا دۆزراوەتەوە، هێشتا زیندووە و گەڵای سەوزی هەیە.

ئەم درەختە سەرسوڕهێنەرە لە سەردەمێکدا چەکەرەی کردووە کە مرۆڤایەتی هێشتا فێری نووسینی سەرەتایی دەبوو، و توانیویەتی لە هەزاران ساڵ گۆڕانکاریی توندی کەشوهەوا، ئاگرکەوتنەوە و وشکەساڵی ڕزگاری بێت. نهێنیی ئەم تەمەنە درێژە بۆ سیستمی ڕەگەکەی دەگەڕێتەوە کە زۆر بە قووڵی لە ناو بەردەکاندا چۆتە خوارەوە و بە هێواشییەکی زۆر گەشە دەکات.

توێژەران بە بەکارهێنانی ئامێری زۆر وردی تاقیگەیی و بەبێ ئەوەی هیچ کونێک یان زیانێک بە قەدی دارەکە بگەیەنن، تەمەنی دارەکەیان دیاری کردووە. ئەوان دەڵێن ئەم درەختە وەک "کتێبخانەیەکی زیندووی گەردوون" وایە، چونکە بازنەکانی ناو قەدی دارەکە زانیاریی زۆر وردیان تێدایە دەربارەی باران و پلەی گەرمی پێنج هەزار ساڵ لەمەوبەر.

دارە دێرینەکان گرنگییەکی یەکجار زۆریان هەیە بۆ تێگەیشتن لە مێژووی گۆی زەوی. ئەوان بەڵگەی ڕاستەقینەن لەسەر ئەوەی زەوی چۆن گۆڕاوە و چۆن هەندێک جۆری ڕووەک دەتوانن بەرگەی هەموو شتێک بگرن. دۆزینەوەی ئەم دارە جارێکی تر جەخت لەسەر پێویستیی پاراستنی ناوچە سروشتییە دێرینەکان دەکاتەوە.

حکومەتی ئەو وڵاتەی دارەکەی تێدا دۆزراوەتەوە، شوێنەکەی بە نهێنی هێشتۆتەوە تا خەڵک و گەشتیاران زیانی پێنەگەیەنن. تەنها تیمە زانستییەکان ڕێگەیان پێ دەدرێت بۆ لێکۆڵینەوە سەردانی بکەن، چونکە ئەم دارە سامانێکی جیهانییە و ناتوانرێت جێگەی پڕ بکرێتەوە.

ئەم دۆزینەوە مێژووییە لەلایەن گۆڤارە زانستییە جیهانییەکانەوە پشتڕاستکراوەتەوە و وەک "پەرجویەکی سروشتی" وەسف کراوە.

سەرچاوە: گۆڤاری زانستی (Science) و دامەزراوەی نیشتمانیی زانستی ئەمریکا (NSF).

PM:09:40:23/01/2026

ئه‌م بابه‌ته 112 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌