میزۆپۆتامیا؛ ئەو خاکەی بۆ یەکەمجار مێژووی تێدا قسەی کرد و یەکەمین چەخماخەی شارستانییەتی تێدا لێدرا

وێستگە ستایل - سۆلین عوسمان

لە نێوان دوو ڕووباری پیرۆز و پڕبەرەکەت، دیجلە و فوراتدا، مرۆڤایەتی بۆ یەکەمجار لە مێژووی درێژی خۆیدا فێربوو چۆن یادەوەرییەکان، خەونەکان و دەستکەوتەکانی خۆی بپارێزێت و مێژوو بنووسێتەوە. میزۆپۆتامیا یان "نێوان دوو ڕووبار" تەنها ناوچەیەکی جوگرافیی سادە نەبوو لەسەر نەخشە، بەڵکو مەڵبەندی ڕاستەقینەی لەدایکبوونی نووسین، یەکەمین یاسا نوسراوەکان، زانستی ئەستێرەناسی و کۆمەڵگەی ڕێکخراو بوو کە بە تەواوی نەخشەی هەموو جیهانی بۆ هەمیشە گۆڕی و مرۆڤی لە قۆناغی نادیارییەوە گواستەوە بۆ قۆناغی شارستانییەت.

پەپکە گڵینە دێرینەکان کە بە نووسینی بزماری نەخشێنراون، یەکەمین چیرۆک، شیعر و تەنانەت خەونەکانی مرۆڤایەتییان بۆ هەزاران ساڵ لە ناخی خۆیاندا هەڵگرت. لە تۆمارە وردەکانی بازرگانی و ئابوورییەوە تا دەگاتە شیعرە حەماسییە مەزنەکانی وەک "گلگامێش"، هەموویان ئەو شێوازە بیرکردنەوە و ئاخاوتنەیان دیاری کرد کە شارستانییەتەکانی دوای خۆیان بۆ هەزاران ساڵ پەیڕەویان کرد. لەم خاکەدا بوو کە مرۆڤ بۆ یەکەمجار هەستی بە هێزی وشەی نووسراو و بەڵگەنامە کرد وەک تاقە ئامراز بۆ پاراستنی مافەکان، گواستنەوەی زانست و پاراستنی کلتوورە ڕەسەنەکەی لە فەوتان.

دۆزینەوە شوێنەوارییە نوێیەکان لە ناوچە جیاجیاکانی میزۆپۆتامیا، پەردە لەسەر پلاندانانی یەکجار ئاڵۆز و پێشکەوتووی شارەکان، سیستمە یەکجار وردەکانی ئاودێری و یاسا و نەریتە ڕۆحییەکان لادەدەن، کە هەموویان دەیسەلمێنن ئەو گەلانەی لەوێ ژیاون، زۆر پێشکەوتووتر و زاناتر بوون لەوەی پێشتر لە ناو کتێبە مێژووییەکاندا بۆمان وێنا کرابوو. ئەم شارستانییەتە تەنها بینا و پەرستگای گەورەی دروست نەکرد، بەڵکو بناغەی فیکری، فەلسەفی، ماتماتیکی و کۆمەڵایەتی مرۆڤی سەردەمی بونیاد نا و یەکەمین هەنگاوەکانی زانستی تێدا جێگیر کرد.

سۆمەرییەکان بە داهێنانی نووسین، ئەکەدییەکان بە یەکەمین ئیمپراتۆرییەت، بابلییەکان بە یاسا و زانستی ئەستێرەناسی و ئاشوورییەکان بە هێزی سەربازی و هونەری تەلارسازی، نەک هەر شاری مەزن و قەڵای پتەویان بونیاد نا، بەڵکو ڕێزمانی شارستانییەتیان بۆ هەموو جیهان نووسییەوە. ئەوان فێری مرۆڤایەتییان کرد چۆن زەوی بکێڵن و کشتوکاڵ بکەن، چۆن کات و وەرزەکانی ساڵ بپێون و چۆن لە ژێر چەتری یاسایەکی نووسراو و دادپەروەرانەدا بە ئاشتی و پێکەوەیی بژین.

خوێندنەوەی مێژووی پڕ لە شانازی و شکۆی میزۆپۆتامیا، لە ڕاستیدا خوێندنەوەی یەکەمین وەرزی هۆشیاری، داهێنان و ناسنامەی ڕاستەقینەی مرۆڤە کە لەسەر بەرد و قوڕی ئەم خاکە پیرۆزە نووسراوە. کاریگەرییەکانی ئەم شارستانییەتە تا ئەمڕۆش لە ناو هەموو کلتوور، ئایین، زانست و سیستمێکی یاسایی جیهاندا بە زیندوویی دەبینرێتەوە، وەک ئەوەی مێژوو هێشتا لەوێوە قسەمان بۆ بکات.

سەرچاوە: ئەرشیفی مۆزەخانەی بریتانی، لێکۆڵینەوەکانی ناوەندی ڕۆژهەڵاتی نزیکی کۆن، گۆڤارە زانستییەکانی بواری شوێنەوارناسی.

PM:09:07:20/01/2026

ئه‌م بابه‌ته 80 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌