هاوڵاتی کەین (1941): ئەو فیلمەی چەمکی بیرکردنەوەی سینەمای گۆڕی

وێستگە ستایل - سۆلین عوسمان

کاتێک فیلمی "Citizen Kane" لە ساڵی ١٩٤١ بۆ یەکەمجار نمایش کرا، وەک بەرهەمێکی ئاسان و ئاسایی بۆ چێژوەرگرتن دەرنەکەوت، بەڵکو بوو بە هەژێنەرێکی گەورە کە تەحەدای بینەران، ڕەخنەگران و هەموو پیشەسازی سینەمای کرد. ئەم فیلمە بە بێدەنگی شۆڕشێکی گەورەی لە زمانی سینەمادا بەرپاکرد و بە تەواوی پێناسەی نوێی بۆ ئەوە کردەوە کە فیلم دەتوانێت وەک هونەرێکی سەربەخۆ چۆن پەیامە قووڵەکان بگەیەنێت. دوای تێپەڕبوونی زیاتر لە هەشت دەیە، هێشتا کاریگەرییە تەکنیکی و فیکرییەکانی ئەم فیلمە وەک سەرچاوەیەکی سەرەکی بۆ سینەماکاران ماوەتەوە.

فیلمەکە لە دەرهێنان و نواندنی بلیمەتی سینەما ئۆرسۆن وێڵزە، کە لە کاتی بەرهەمهێنانیدا تەنها تەمەنی ٢٥ ساڵ بوو. چیرۆکەکە باس لە ژیانی "چارڵز فۆستەر کەین" دەکات، کە گەورەترین بازرگانی ڕۆژنامەوانییە، و لە ڕێگەی یادەوەرییە پچڕپچڕەکانی ئەو کەسانەی ناسیویانە گێڕانەوەکە بەرەو پێش دەچێت. لە جیاتی ئەوەی ژیاننامەیەکی ئاسایی و ڕاستەوخۆ پێشکەش بکات، فیلمەکە بەدوای پرسیارێکی فەلسەفیدا دەگەڕێت کە ئەویش مەحاڵبوونی تێگەیشتنی تەواوەتییە لە ژیانی مرۆڤ. مەتەڵی وشەی "Rosebud" کە کەین پێش مردنی دەیزاراوێنێت، دەبێتە کلیلی هەموو گەڕانەکان و هێمایەک بۆ ئەو بێتاوانی و سۆزەی کە لە ناو هەموو ئەو سامان و دەسەڵاتە گەورەیەدا ون بووە.

لە ڕووی تەکنیکییەوە، "هاوڵاتی کەین" چەندین دەیە لە پێش سەردەمی خۆیەوە بوو و داهێنانی تێدا کرا کە پێشتر نەبینرابوون. بەکارهێنانی "فۆکسی قووڵ" (Deep-focus) ڕێگەی دەدا کە هەموو دیمەنەکانی ناو چوارچێوەی کامێرا، لە پێشەوە تا پشتەوە، بە یەکسانی و بە ڕوونی دەربکەون، ئەمەش وای دەکرد بینەر هەست بە قەبارەی ڕاستەقینەی ئەو کۆشک و فەزا گەورانە بکات کە کەین تێیدا دەژیا. هەروەها گۆشە نائاساییەکانی کامێرا لە خوارەوە بۆ سەرەوە، تێکەڵکردنی دەنگەکان و مۆنتاژی خێرا، هەموویان یاساکانی سینەمای کلاسیگییان گۆڕی. ئەم تەکنیکانە تەنها بۆ جوانی و نمایش نەبوون، بەڵکو ئامرازێک بوون بۆ نیشاندانی تەنیایی، لوتبەرزی و ئەو خاڵیکردنەوە ناوەکییەی کە کارەکتەری کەین پێوەی دەیناڵاند.

تیمەکانی ناو فیلمەکە، وەک چاوچنۆکی، دەسەڵاتی بێ سنوور، تەنیایی لە لوتکەدا و کاریگەری میدیا لەسەر ڕای گشتی، بۆ ئەو سەردەمە زۆر بوێرانە و مەترسیدار بوون. کەین هێمایەک بوو بۆ تێکشکانی خەونی ئەمریکی کاتێک دەگۆڕێت بۆ تەماح و خۆپەرستی. چیرۆکەکە بە شێوەیەکی ناڕاستەوخۆ لە ژیانی "ویلیام ڕاندۆڵف هێرس"ی بازرگانی گەورەی ئەو کاتە وەرگیرابوو، ئەمەش وای کرد هێرس هەوڵی جیدی بدات بۆ تێکشکاندنی فیلمەکە و ڕێگری لە بڵاوبوونەوەی بکات، ئەمەش کاریگەری هەبوو لەسەر ئەوەی فیلمەکە لە سەرەتادا سەرکەوتنی دارایی گەورە بەدەست نەهێنێت.

بە تێپەڕبوونی ساڵەکان، ڕەخنەگران و مێژوونووسانی سینەما دووبارە بەهای ڕاستەقینەی ئەم شاکارەیان دۆزییەوە و وەک یەکێک لە بونیادنەرانی سینەمای مۆدێرن ناساندیان. ئێستا ئەم فیلمە لە هەموو زانکۆ و قوتابخانەکانی سینەمای جیهان وەک دەقێکی بنەڕەتی دەخوێندرێت، و دەرهێنەرە مەزنەکانی وەک ستانلی کوبریک و مارتن سکۆرسیزی بە گەورەترین سەرچاوەی ئیلهامی خۆیانی دەزانن. مەزنی "Citizen Kane" لەوەدایە کە تەنها چیرۆکێک ناگێڕێتەوە، بەڵکو فێری بینەر دەکات چۆن بە دیدێکی ڕەخنەگرانە و قووڵ سەیری مرۆڤ و جیهان و خودی هونەری سینەما بکات.

سەرچاوە: پەیمانگای فیلمی بەریتانی (BFI)، کۆمپانیای ئاڕ کەی ئۆ ڕادیۆ پیکچەرز، گۆڤارەکانی خوێندنی سینەمایی.