بەئاگاهاتنەوەی بێدەنگی گەردوونە تاریکەکە: کاتێک فەزا دەست بە چرپە دەکات 

 وێستگە ستایل - سۆلین عوسمان   

لە دوورترین کەنارەکانی گەردووندا، ئەو شوێنانەی کە تیشکی هیچ ئەستێرەیەک ناتوانێت تاریکییەکەی بشکێنێت، گەردوونناسان ئامرازە نوێیەکانیان لە "بینین"ەوە گۆڕیوە بۆ "گوێگرتن". ئەم وەرچەرخانە زانستییە بووەتە هۆی دۆزینەوەی جوڵە زۆر ورد و نادیارەکانی ناو شانە تاریکەکانی گەردوون، کە دەری دەخەن گەردوون زۆر زیندووتر و چالاکترە لەوەی پێشتر لە کتێبە زانستییەکاندا نووسرابووەوە.

ئەم دۆزینەوەیە لە ڕێگەی نەوەی نوێی تەلەسکۆپە فەزاییەکان و هەستیارە کێشکردنەکانەوە بەدەست هاتووە، کە ئاماژە بەوە دەدەن ئەو ناوچە بەرفراوانانەی فەزا کە پێشتر بە "بۆشایی ڕەها" و بێدەنگ دادەنران، لە ڕاستیدا بە هێمنی لە گۆڕان و جوڵەدان. ئەم لەرینەوە وردانە لە ژێر کاریگەریی ماددەی تاریک (Dark Matter) و وزەی تاریک (Dark Energy) دایە، کە وەک ڕستنێکی نادیار هەموو گەردوونیان پێکەوە گرێداوە و بەردەوام شێوەی دەگۆڕن.

زانایان لە ڕێگەی چاودێریکردنی "تۆڕی گەردوونی" (Cosmic Web) بۆیان دەرکەوتووە کە گەلەئەستێرەکان تەنها بە شێوەیەکی هەڕەمەکی بڵاونەبوونەتەوە، بەڵکو بەدوای جۆرە "شاڕێگایەکی نادیار"دا دەکەون کە بەهۆی کێشکردنی ماددەی تاریکەوە دروست بووە. تیشکدانی پاشخانەی گەردوونی نیشانی دەدات کە گەردوون لەسەر ئاستە گەورەکان هێشتا لە حاڵەتی "دروستبوون"دایە؛ ئەوەی ئێمە دەیبینین کۆتایی چیرۆکەکە نییە، بەڵکو تەنها وێنەیەکی خێرایە لە پرۆسەیەکی ڕێکخستنەوەی ملیارەها ساڵە کە هێشتا بەردەوامە.

بۆ ماوەی زۆرتر لە سەدەیەک، فیزیا تەنها سەرنجی لەسەر ڕووداوە پڕ لە دەنگەدەنگ و تەقینەوەییەکان بوو، وەک "بیگ بانگ"، تەقینەوەی سۆپەرنۆڤا و قووتدانی ئەستێرەکان لەلایەن کونی ڕەشەوە. بەڵام ئەم تێڕوانینە نوێیەی "گەردوونناسیی بێدەنگ" پێمان دەڵێت کە گۆڕانکارییە بنەڕەتییەکان لەو شوێنانەدا ڕوودەدەن کە هیچ ڕووناکییەکیان لێوە نایەت، لەو شوێنانەی کە فەزا خۆی دەچەمێتەوە و کات وەک شەپۆلێکی هێمن تێدەپەڕێت.

ئەم وەرچەرخانە تێگەیشتنی ئێمە بۆ بوون دەگۆڕێت؛ مرۆڤ ئیتر تەنها بینەرێکی دەرەکی نییە کە سەیری فیلمێکی تەواوبوو بکات، بەڵکو ئێمە لە ناو جەرگەی پێکهاتەیەکی گەردوونیی هەناسەدەردا دەژین کە بەردەوام لە گەشەکردندایە. ئەم "بەئاگاهاتنەوەیە" دەری دەخات کە بێدەنگیی گەردوون نیشانەی مردن نییە، بەڵکو نیشانەی قووڵیی ئەو چالاکییانەیە کە هێشتا مێشکی مرۆڤ لە ئاستی تێگەیشتنی تەواوەتییاندا نییە.

سەرچاوە: ڕاپۆرتە ساڵانەکانی یەکێتی نێودەوڵەتی ئەستێرەناسی (IAU) و گۆڤاری (Nature Astronomy).