دۆزینەوەی ئەرشیفێکی کارگێڕی ونبوو لە نێو جەرگەی بیاباندا؛ پەردە لەسەر نهێنییەکانی دەسەڵاتداری لە ئیمپراتۆریەتە دێرینەکان لادەدرێت

وێستگە ستایل - سۆلین عوسمان

دوێنێ سێشەمە، ٥ ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦، هەواڵێکی سەرنجڕاکێش ناوەندە زانستی و مێژووییەکانی جیهانی هەژاند، ئەویش دۆزینەوەی کۆمەڵە تابلێتێکی قوڕین و نەخشەبەردینەی دەگمەنە کە دیدگای مێژوونووسانی بە تەواوی بەرامبەر شێوازی فەرمانڕەوایی یەکێک لە ئیمپراتۆریەتە مەزنەکانی جیهانی دێرین گۆڕیوە. ئەم دۆزینەوە نوێیە پەردە لەسەر سیستمێکی کارگێڕی، یاسایی و دارایی زۆر پێشکەوتوو لادەدات کە چەندین سەدە پێش سیستمە هاوچەرخەکان، جۆرێک لە دادپەروەری کۆمەڵایەتی و بەڕێوەبردنی وردی پەیڕەو کردووە.

ئەم دەستکەوتە شوێنەوارییە لە ئەنجامی ڕووپێوییەکی چەندین ساڵە لە ناوچەیەکی بیابانی دوورەدەست بەدەست هاتووە، کە پێشتر تەنها وەک سنوورێکی سەربازی وشک و بێ بایەخ تەماشا دەکرا. بەڵام لە جیاتی قەڵای سەربازی، توێژەران پاشماوەی کۆمەڵگەیەکی کارگێڕی گەورەیان دۆزیوەتەوە کە ژووری کۆگاکردن، هۆڵی تۆمارکردن و حەوشەیەکی ناوەندی گەورە بۆ ڕاگەیاندنی فەرمانە گشتییەکان لەخۆ دەگرێت. شیکردنەوە سەرەتاییەکان دەریدەخەن کە ئەم شوێنە وەک ناوەندێکی حکومی هەرێمی کاری کردووە نەک تەنها وەک بنکەیەکی بەرگری، ئەمەش ئاستی گرنگیدانی ئەو ئیمپراتۆریەتە بە کارگێڕی و ڕێکخستنی ژیانی مەدەنی دەسەلمێنێت.

تاوەکو ئێستا زیاتر لە ٦٠٠ تابلێتی قوڕین دۆزراونەتەوە، کە زۆربەیان بە ڕێنووسێکی یەکگرتوو نووسراونەتەوە و جۆرێک لە هاوسەنگی و ڕێکوپێکی لە بەڵگەنامەکاندا دەبینرێت. ناوەڕۆکی ئەم دەقانە بریتین لە لیستی سەرژمێری دانیشتووان، تۆماری باج کە لەسەر بنەمای بەرهەمی ساڵانەی کشتوکاڵ دیاریکراوە نەک تەنها باجی جێگیر، بڕیاری یاسایی لەسەر کێشەی زەویوزار و تەنانەت ئاماژەکردن بە دابەشکردنی گەنم لەلایەن دەوڵەتەوە لە ساڵانی وشکەساڵیدا. ئەوەی زۆرترین سەرنجی لێکۆڵەرانی ڕاکێشاوە، بوونی تۆمارێکە کە تێیدا باس لە "وردبینی ساڵانە" بۆ بەرپرسانی حکومی دەکات، کە سزای توند بۆ گەندەڵی و خراپ بەکارهێنانی دەسەڵات تێیدا دیاریکراوە، ئەمەش نیشانەی بوونی سیستمێکی توندی لێپرسینەوە و شەفافییەتە لەو سەردەمەدا.

زاناکان ئاماژە بەوە دەکەن کە تاوەکو ئێستا، مێژوو ئەم ئیمپراتۆریەتەی وەک دەسەڵاتێکی ناوەندیی توندڕەو نیشان دەدا کە تەنها لە ڕێگەی هێزی سەربازییەوە حوکمی کردووە. بەڵام ئەم بەڵگەنامە نوێیانە وێنەیەکی جیاوازمان نیشان دەدەن؛ سیستمێک کە بە شێوەیەکی سەرەکی پشتی بە بیرۆکراسی، وتووێژ لەگەڵ سەرکردە خۆجێییەکان و یاسای نووسراو بەستووە. لە ناو تابلێتەکاندا داواکاری گشتی جوتیاران و بازرگانان تۆمارکراوە، لەگەڵ وەڵامی فەرمی دەسەڵاتداران بۆیان، ئەمەش دەریدەخات کە هاوڵاتیانی ئاسایی ڕێگەی فەرمییان هەبووە بۆ گەیاندنی سکاڵا و ناڕەزایەتییەکانیان بە دەسەڵاتی باڵا.

ئەم ئیمپراتۆریەتەی باسی لێوە دەکرێت، زیاتر لە دوو هەزار ساڵ لەمەوبەر گەشەی کردووە و زۆربەی زانیارییەکان لەبارەیەوە لە ڕێگەی نەخشەبەردینە پاشایەتییەکان یان گێڕانەوەی ڕکابەرە مێژووییەکانیانەوە گەیشتووەتە دەستمان. ئەو سەرچاوانەی پێشوو هەمیشە جەختیان لەسەر جەنگ و داگیرکاری و دڵڕەقی دەکردەوە، ئەمەش وایکردبوو لایەنی کارگێڕی و ژیانی ڕۆژانەی مەدەنی بە نادیاری بمێنێتەوە. ئەم نادادییە لە گێڕانەوەی مێژوودا وایکردبوو بۆ چەندین نەوە وا تێبگەین کە دەوڵەتە دێرینەکان تەنها پێکهاتەی چەوسێنەر بوون و هیچ بایەخێکیان بە ژیانی هاوڵاتیان نەداوە، بەڵام دۆزینەوەکەی ئەمڕۆ ئەو هاوکێشەیەی گۆڕی.

ئەم دۆزینەوەیە ڕووبەڕووی دیدگا کۆنەکان دەبێتەوە و کارگێڕی و دۆکیۆمێنتکردن و بەڕێوەبردنی کۆمەڵایەتی دەخاتە چەقی هێزی ئیمپراتۆریەتەکانەوە. مێژوونووسان ئێستا دەڵێن کە مانەوەی ئەم ئیمپراتۆریەتە بۆ ماوەیەکی درێژ، بەستراوە نەبووە تەنها بە سوپاکەیەوە، بەڵکو بەهۆی توانای لە ڕێکخستنی سەرچاوەکان، یەکخستنی یاسا و وەڵامدانەوەی پراکتیکی بووە بۆ قەیرانەکان. ئەم دەستکەوتە ئەوەش دەسەلمێنێت کە زۆرێک لە مێژوو هێشتا شاراوەیە تەنها لەبەر ئەوەی ناوەندە کارگێڕییەکان، بە پێچەوانەی پەرستگا و کۆشکەکانەوە، کەمتر گرنگییان پێدراوە و نەپارێزراون.

لە کاتێکدا کارەکانی وەرگێڕان و پاراستنی ئەم ئەرشیفە بەردەوامە، توێژەران چاوەڕوان دەکەن ئەم تابلێتانە کاریگەرییەکی قووڵ لەسەر کتێبەکانی خوێندن و گفتوگۆ ئەکادیمییەکان لە جیهاندا دروست بکەن. ئەم خشتە قوڕینانە تەنها ڕاستی نوێ نین، بەڵکو ڕێگەیەکی نوێن بۆ تێگەیشتن لەوەی کۆمەڵگە ئاڵۆزەکان چۆن زۆر پێش سەرهەڵدانی دەوڵەتە مۆدێرنەکان کاریان کردووە. مێژوو جارێکی تر دەیسەلمێنێتەوە کە تەنها گێڕانەوەی ئەفسانە و یادگارییەکان نییە، بەڵکو بریتییە لە تۆمار، ڕۆتین و ئەو ئامێرە بێدەنگەی کە حکومەتەکان و کۆمەڵگەی پێ بەڕێوە دەچێت.
سەرچاوە: ڕاپۆرتە مەیدانییەکانی نێردەی شوێنەواری؛ گۆڤاری شیکردنەوەی نووسینە دێرینەکان؛ پەیمانگای لێکۆڵینەوەی ڕۆژهەڵاتی نزیکی دێرین