ڕووناکییە دێرینەکانی سەرەتای گەردوون دەوڵەمەندییەکی کیمیایی چاوەڕواننەکراو ئاشکرا دەکەن
وێستگە ستایل-
ڕووناکییە دێرینەکانی سەرەتای گەردوون دەوڵەمەندییەکی کیمیایی چاوەڕواننەکراو ئاشکرا دەکەن
وێستگە ستایل - سۆلین عوسمان
ئەمڕۆ دووشەممە، ٥ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦، زاناکانی بواری گەردوونناسی کە خەریکی لێکۆڵینەوەن لە گالاکسییە زۆر دوورەکان، دۆزینەوەیەکی سەرسوڕهێنەریان ڕاگەیاند کە دەریدەخات گەردوون لە سەرەتای دروستبوونیدا زۆر زیاتر لەوەی پێشتر دەخەمڵێنرا لە ڕووی کیمیاییەوە دەوڵەمەند بووە. ئەم دۆزینەوەیە تەواوی ئەو تێڕوانینە باوانە دەخاتە ژێر پرسیارەوە کە پێیان وابوو توخمە کیمیاییەکان کاتێکی زۆر تریان پێویست بووە بۆ دروستبوون لە دوای تەقینەوە مەزنەکە (Big Bang).
توێژەران بە بەکارهێنانی چاودێرییە قووڵەکانی بۆشایی ئاسمان کە توانیویانە ئەو ڕووناکییانە بچێنن کە بۆ ماوەی زیاتر لە ١٣ ملیار ساڵە لە گەشتدان، پەنجەمۆرە شەبەنگییەکانی (spectral fingerprints) هەندێک لە سەرەتاییترین گالاکسییە ناسراوەکانیان پشکنی. بۆ سەرسوڕمانی هەموان، شوێنەواری توخمە قورسەکانی وەک کاربۆن و ئۆکسجینیان دۆزییەوە کە لە سەردەمێکی زۆر زوودا دەرکەوتوون، زۆر پێش ئەو کاتەی کە مۆدێلە تیۆرییەکان پێشبینییان کردبوو.
ئەم توخمانە بە شێوەیەکی ئاسایی لە ناوکەکی ئەستێرەکاندا دروست دەبن و لە ڕێگەی تەقینەوەی "سۆپەرنۆڤا"وە لە بۆشایی ئاسماندا بڵاو دەبنەوە، کە پڕۆسەیەکە وا بڕوا دەکرا پێویستی بە کاتێکی گەردوونی زۆر درێژ هەبێت. بوونی ئەم توخمانە لەو قۆناغە سەرەتاییەدا ئاماژەیە بۆ ئەوەی کە نەوەکانی یەکەمی ئەستێرەکان زۆر خێراتر لەوەی چاوەڕوان دەکرا دروست بوون، ژیاون و کۆتاییان پێهاتووە، ئەمەش بووەتە هۆی دەوڵەمەندکردنی دەوروبەرەکەیان بە خێراییەکی بێوێنە.
ئەم دۆزینەوەیە ئەوە دەگەیەنێت کە دروستبوونی ئەستێرەکان لە سەرەتای تەمەنی گەردووندا زۆر چڕتر و کاراتر بووە لەوەی پێشتر وێنا دەکرا. ئەگەری زۆرە ئەستێرە زەبەلاحەکان باڵادەستی مێژووی سەرەتای گەردوون بووبێتن، کە بە خێرایی شێوەیان بە گالاکسییەکان بەخشیوە و کاریگەرییان لەسەر ئەو بارودۆخانە هەبووە کە لە دوای ئەوان هاتوونەتە کایەوە.
بۆ چەندین دەیە، گەردوونناسان پێیان وابوو سەرەتای گەردوون شوێنێکی تا ڕادەیەک سادە بووە و تەنها هایدرۆجین و هیلیۆم تێیدا باڵادەست بوون. بەڵام ئەم بەڵگە نوێیە وێنەیەکی زۆر ئاڵۆزتر نیشان دەدات، کە تێیدا گۆڕانکارییە کیمیاییەکان نزیکەی هەر لەو ساتەوە دەستیان پێکردووە کە یەکەم ئەستێرەکان داگیرساون، ئەمەش مێژووی گەردوون لە ڕووی بایۆلۆژی و کیمیاییەوە دەباتە قۆناغێکی زۆر کۆنتر.
ئەم دۆزینەوانە زاناکان ناچار دەکەن دووبارە بیر لە مۆدێلەکانی دروستبوونی گالاکسییە سەرەتاییەکان بکەنەوە و پرسیاری نوێ دەوروژێنن لەسەر ئەوەی گەردوون چەندە بە خێرایی بووەتە شوێنێکی گونجاو بۆ لەخۆگرتنی پێکهاتە ئاڵۆزەکان و ژیان.
سەرچاوە: گۆڤاری لێکۆڵینەوەکانی سەرەتای گەردوون؛ کۆنسۆرتێمی شەبەنگزانی بۆشایی قووڵ
AM:12:09:06/01/2026
ئهم بابهته 660
جار خوێنراوهتهوه