گەڕانەوەی پاشاکانی دەریا: نەهەنگی شین و چیرۆکی زیندووبوونەوەی ژینگە

 وێستگە ستایل - سۆلین عوسمان 

نەهەنگی شین، کە گەورەترین بوونەوەرە لە مێژووی زەویدا ژیابێت، خەریکە چیرۆکێکی نوێ دەنوسێتەوە. دوای ئەوەی لە سەدەی بیستەمدا بەهۆی ڕاوکردنی بێبەزەییانەوە گەیشتە لێواری لەناوچوونی یەکجاری، ئێستا ئاماژە گەشبینەکان دەردەخەن کە ئەم زەبەلاحە ئاشتیخوازانە خەریکە دەگەڕێنەوە بۆ ئەو شوێنانەی کە دەیان ساڵ بوو لێی ون ببوون.

Sightings یان بینینی ئەم نەهەنگانە لە ناوچەکانی وەک جەمسەری باشوور، کەناراوەکانی کالیفۆرنیا و تەنانەت لە ئۆقیانووسی هیندی بە شێوەیەکی بەرچاو زیادی کردووە. ئەوەی جێگەی سەرنجە ئەوەیە کە نەهەنگەکان خەریکن ئەو "ڕێڕەوە کۆنەکان" بەکاردەهێننەوە کە باوباپیرانیان پێش سەردەمی پیشەسازی بەکاریان دەهێنا. ئەمە نیشان دەدات کە جۆرە "یادەوەرییەکی جینەتیکی" یان کلتووری لە نێوان ئەم زیندەوەرانەدا هەیە کە لە نەوەیەکەوە بۆ نەوەیەکی تر دەگوازرێتەوە.

گرنگیی نەهەنگی شین تەنها لە قەبارە گەورەکەیدا نییە، بەڵکو ئەوان وەک "ئەندازیاری ژینگە" کار دەکەن. لە ڕێگەی پرۆسەیەک کە پێی دەوترێت "پەمپکردنی نەهەنگ"، ئەوان ماددە خۆراکییەکان لە قووڵاییەوە دەهێننە سەرەوە و دەبنە هۆی گەشەکردنی پلانکتۆنەکان. پلانکتۆنەکان نەک تەنها سەرچاوەی خۆراکی زۆرینەی ماسییەکانن، بەڵکو بڕێکی زۆر لە دووەم ئۆکسیدی کاربۆن لە بەرگەهەوا دەمژن. بەم شێوەیە، هەر نەهەنگێکی شین وەک دارستانێکی گەورەی گەڕۆک وایە کە یارمەتی ساردکردنەوەی زەوی دەدات.

لە سەدەی ڕابردوودا، زیاتر لە ٣٥٠ هەزار نەهەنگی شین تەنها لە جەمسەری باشوور ڕاوکران، کە وایکرد ژمارەیان بگاتە کەمتر لە ١٪ی ڕێژەی ڕەسەنی خۆیان. بەڵام قەدەغەکردنی ڕاوکردن لە ساڵی ١٩٦٦ و دروستکردنی ناوچە پارێزراوەکان، دەریخست کە سروشت توانایەکی سەرسوڕهێنەری هەیە بۆ چاکبوونەوە ئەگەر مرۆڤ دەستوەردانەکانی ڕاگرێت. ئێستا پاراستنی ئەوان چووەتە قۆناغێکی نوێوە، کە تێیدا هەوڵ دەدرێت ڕێڕەوی کەشتییە بازرگانییەکان بگۆڕدرێت تا لێیان نەدەن.

گەڕانەوەی نەهەنگی شین پەیامێکی پڕ لە هیوا بۆ مرۆڤایەتی هەڵدەگرێت: "تەنانەت گەورەترین برینەکانی سەر جەستەی زەوی دەتوانن سارێژ ببنەوە". ئامادەیی ئەم زەبەلاحانە لە دەریاکاندا، تەنها سەرکەوتنێکی ژینگەیی نییە، بەڵکو گەڕانەوەی شکۆ و هاوسەنگییە بۆ هەسارەیەک کە بۆ ماوەیەکی زۆر هاوسەنگییەکەی لەدەست دابوو.

سەرچاوە: داتاکانی کۆمیسیۆنی نێودەوڵەتی ڕاوە نەهەنگ (IWC) و توێژینەوەکانی ناوەندی (WWF).