شاڕێگاکانی ژێر زەریا: تۆڕە نادیارەکانی ژیان لە قووڵایی تاریكیدا
وێستگە ستایل-
شاڕێگاکانی ژێر زەریا: تۆڕە نادیارەکانی ژیان لە قووڵایی تاریكیدا
وێستگە ستایل - سۆلین عوسمان
لە ژێر شەپۆلە خڕۆشاوەکانی ئۆقیانووسەکاندا، جیهانێکی ڕێکخراو و سەرسوڕهێنەر هەیە کە زانایان تازە خەریکن بە نهێنییەکانی دەگەن. توێژینەوە نوێیەکان دەریانخستووە کە زەریاکان تەنها بارستەیەکی گەورەی ئاو نین، بەڵکو خاوەنی "شاڕێگای" زۆر بەهێزن کە وەک دەمارەکانی جەستەی زەوی کار دەکەن و گەرمی، ماددە خۆراکییەکان و زیندەوەرەکان لە جەمسەرێکەوە بۆ جەمسەرەکەی تر دەگوازنەوە.
ئەم شاڕێگایانە کە بە "تەوژمە قووڵەکان" ناسراون، سیستەمێکی ئاڵۆزی پێکەوەبەستراون. بۆ نموونە، ئاوێک کە لە جەمسەری باکوورەوە سارد دەبێت و نوقم دەبێت، ڕەنگە هەزار ساڵ بخایەنێت تا دەگاتە ناوچە خولگەییەکان. ئەم سوڕانەوە بەردەوامە وەک "دڵی زەوی" کار دەکات؛ ئەگەر ئەم تەوژمانە بوەستن یان خاو ببنەوە، کەشوهەوای هەموو زەوی تێکدەچێت. زانایان ئێستا دەتوانن بە وردی ببینن چۆن ئەم ڕێڕەوانە کاردەکەنە سەر بارانبارین لە ئەمازۆن یان پلەی گەرمی لە ئەوروپا.
ئەم دۆزینەوانە بەهۆی پێشکەوتنی تەکنەلۆژیای "ڕۆبۆتی دەریایی" و سەتەلایتە ژینگەییەکانەوە بووە. پێشتر مرۆڤ تەنها دەیتوانی ڕووی دەریاکان ببینێت، بەڵام ئێستا دەزانین کە لە قووڵایی ٤٠٠٠ مەتردا، تەوژمەکان بە هێزێکی بێ وێنە ماددە ئەندامییەکان دەگوازنەوە. ئەم ڕێڕەوانە وەک "پردی ژیان" وان بۆ ملیۆنان جۆرە ماسی و زیندەوەری ورد کە بەبێ ئەم گواستنەوەیە ناتوانن لە ناوچە کەم-خۆراکەکاندا بژین.
مێژووی ئۆقیانووسناسی پێمان دەڵێت کە مرۆڤ هەمیشە دەریای وەک سەرچاوەیەکی بێپایان و دابڕاو بینیوە، بەڵام ئێستا تێدەگەین کە هەموو دڵۆپە ئاوێکی ئەم هەسارەیە پەیوەندی بە دڵۆپەکەی ترەوە هەیە. گۆڕانی کەشوهەوا و توانەوەی بەستەڵەکەکان خەریکە دەبنە هۆی "داخرانی" هەندێک لەم شاڕێگایانە، چونکە ئاوی شیرینی بەستەڵەکەکان هاوسەنگیی سوێری و چڕیی ئاوەکە تێکدەدەن، ئەمەش مەترسییەکی گەورەیە بۆ سەر داهاتووی ژیان.
لە ئەنجامدا، پاراستنی ژینگە چیتر تەنها پاککردنەوەی کەناراوەکان نییە، بەڵکو پاراستنی ئەم "تۆڕە جیهانییە"یە کە لە قووڵاییەکاندا دەژی. زەریا وەک یەک ئۆرگانیزمی زیندوو وایە؛ برینداربوونی بەشێکی، واتە نەخۆشکەوتنی هەموو جەستەی زەوی. ئێمە لە سەردەمێکدا دەژین کە دەبێت فێربین چۆن ئەم شاڕێگا نادیارانە بپارێزین پێش ئەوەی بۆ هەمیشە بوەستن.
سەرچاوە: پەیمانگای (Woods Hole) بۆ ئۆقیانووسناسی و ڕێکخراوی (UNESCO) بۆ زانستە دەریاییەکان.
PM:07:21:02/01/2026
ئهم بابهته 68
جار خوێنراوهتهوه