تەتڵەمیران و نهێنییەکانی گۆڕانکاری؛ چۆن کرمێکی خشۆک دەبێتە پەپوولەیەکی باڵدار و سیحراوی؟

وێستگە ستایل - سۆلین عوسمان 

لە جیهانی بێدەنگی مێرووەکاندا، هیچ شتێک هێندەی سوڕی ژیانی تەتڵەمیران یان ئەوەی پێی دەوترێت "ترتوول" سەرنجڕاکێش و پڕ لە نهێنی نییە. ئەم بوونەوەرە بچووکە، کە لەسەرەتادا وەک کرمێکی سادە دەردەکەوێت، یەکێک لە ئاڵۆزترین و سەرسوڕهێنەرترین پڕۆسەکانی بایۆلۆژی لە شانشینی ئاژەڵاندا تاقی دەکاتەوە. ئەم گۆڕانکارییە تەنها گۆڕینی پێست نییە، بەڵکو گەشتێکی ئەندازیارییە کە تێیدا بوونەوەرێک بە تەواوی خۆی لەناو دەبات بۆ ئەوەی لە شێوەیەکی نوێ و باڵداردا لەدایک ببێتەوە، ئەمەش وای کردووە زاناکان و لێکۆڵەران هەمیشە بە سەرسامییەوە لەم دیاردەیە بڕوانن.

ئەم گۆڕانکارییە ڕیشەیییە کە لە زانستی بایۆلۆژیدا بە "میتامۆرفۆسس" ناسراوە، لە قۆناغی یەکەمدا بە سەرهەڵدانی کرمێکی بچووک دەست پێدەکات کە تەنها خەریکی خواردنی گەڵای دارەکانە. بەڵام کاتێک کاتی گۆڕانەکە دێت، تەتڵەمیرانەکە دەچێتە ناو قۆزاخەکەیەوە و لەوێدا یەکێک لە گەورەترین جادووەکانی سروشت ڕوودەدات. ئەم قۆناغە وەک پردێکە لە نێوان دوو جیهانی جیاواز؛ جیهانی خشۆکی سەر زەوی و جیهانی فڕین لە ئاسماندا، کە تێیدا هەموو پێکهاتەی جەستەیی مێرووەکە سەرلەنوێ دادەڕێژرێتەوە.

لە ناو جەرگەی قۆزاخەکەدا، دیاردەیەکی زانستی دەگمەن ڕوودەدات کە مرۆڤ تووشی شۆک دەکات. کاتێک تەتڵەمیرانەکە قەتیس دەبێت، تێکڕای ئەندامەکانی لەشی، لە ماسولکەکانەوە تا دەگاتە کۆئەندامی هەرس، دەست دەکەن بە توانەوە و دەبن بە شلەمەنییەکی خەست. لەم پڕۆسە ترسناک و سەیرەدا، تەنها چەند ئەندامێکی سەرەکی و بنەڕەتی دەمێننەوە کە پێیان دەوترێت "خانە بنەڕەتییەکان". ئەم شلەمەنییە پڕە لە وزە و ماددەی پێویست بۆ ئەوەی خانە نوێیەکان گەشە بکەن و باڵ، چاوە ئاڵۆزەکان و قاچە درێژەکان دروست بکەن. لە ڕاستیدا تەتڵەمیرانەکە لە ناو قۆزاخەکەدا دەمرێت وەک کرم، بەڵام وەک پەپوولەیەکی ڕەنگین لەناو ئەو شلەمەنییە زیندوو دەبێتەوە.

سەرباری ئەم هەموو ئاڵۆزی و ماندووبوونە گەورەیەی کە سروشت لەم پڕۆسەیەدا دەینوینێت، بەڵام تەمەنی ئەو پەپوولە سەرنجڕاکێشەی کە دەردەچێت، زۆر کورتە. تێکڕای تەمەنی زۆربەی پەپوولەکان دوای دەرچوونیان لە قۆزاخەکە تەنها نزیکەی دوو هەفتەیە، کە لەو ماوەیەدا دەبێت ئەرکی نەوەخستنەوە جێبەجێ بکەن. بەڵام لە لایەکی ترەوە، هەندێک جۆری مۆرانەکان (Moths) کە هەمان سوڕی ژیان و گۆڕانکاری تێدەپەڕێنن، خاوەنی تەمەنێکی درێژترن و دەتوانن تاوەکو نۆ مانگ بژین، ئەمەش نیشانەی جیاوازی ستراتیژی مانەوەیە لە ژینگەی جیاوازدا.

لە کۆتاییدا، تەتڵەمیران تەنها مێروویەک نییە، بەڵکو هێمایەکە بۆ توانای گۆڕانکاری و نوێبوونەوە. ئەو ڕاستییەی کە بوونەوەرێک دەتوانێت ببێت بە شلەمەنی و پاشان ببێتەوە بە جوانترین مێرووی سەر زەوی، نیشانەی گەورەیی کارخانەی سروشتە. ئەم سوڕی ژیانە پێمان دەڵێت کە هەندێک جار بۆ گەیشتن بە لوتکەی جوانی و فڕین، پێویستە قۆناغێکی سەخت و گۆڕانکارییەکی قووڵ لە ناوەوەی خۆماندا ئەنجام بدەین.

سەرچاوە: توێژینەوەکانی ناوەندی "ناشناڵ جیۆگرافیک" و کتێبی گۆڕانکارییە بایۆلۆژییەکانی مێرووناسی.