ئەنجامە سەرسوڕهێنەرەکانی خواردنی تەماتەیەک بە شێوەی ڕۆژانە؛ چی بەسەر جەستەتدا دێت؟
وێستگە ستایل - سۆلین عوسمان
تەماتە یەکێکە لەو سەوزەواتانەی (کە لە ڕووی زانستییەوە بە میوە دادەنرێت) کە لە هیچ چێشتخانەیەکدا ونی نییە و بەشێکی سەرەکییە لە ژەمە خۆراکییەکانی ڕۆژانەمان، بەڵام ئایا تا ئێستا بیرت لەوە کردووەتەوە کە ئەگەر پابەند بیت بە خواردنی تەنها یەک تەماتە لە ڕۆژێکدا، چ گۆڕانکارییەکی گەورە لە کۆئەندامەکانی جەستەتدا ڕوودەدات؟ لێکۆڵینەوە پزیشکییە نوێیەکان دەریدەخەن کە ئەم خووە سادەیە دەبێتە هۆی پاراستنی جەستە لە چەندین نەخۆشی مەترسیدار و بەرزکردنەوەی ئاستی جوانی و گەشانەوەی پێست بە شێوەیەکی سروشتی.
تەماتە تەنها پێکهاتەیەک نییە بۆ تامی خواردن، بەڵکو کۆگایەکی دەوڵەمەندی ماددەی "ڵایکۆپین"ە (Lycopene)، کە دژە ئۆکسانێکی زۆر بەهێزە و بەرپرسە لە ڕەنگە سوورە گەشاوەکەی. کاتێک بە شێوەیەکی بەردەوام ڕۆژانە یەک تەماتە دەخۆیت، جەستەت بڕێکی پێویست لە ڤیتامینەکانی (C، K، A) و پۆتاسیۆمی دەستدەکەوێت، ئەمەش وا دەکات سیستەمی بەرگری جەستەت وەک قەڵغانێکی بەهێز لە بەرامبەر ڤایرۆس و بەکتریاکان کار بکات و خانەکانی جەستە لە پیربوونی پێشوەختە بپارێزێت.
کاریگەرییەکانی خواردنی تەماتە تەنها لەسەر ناوەوەی جەستە نییە، بەڵکو لەسەر ڕوخساریش بە ڕوونی دەردەکەوێت؛ بەهۆی بوونی ڤیتامین C و ماددەی ڵایکۆپین، پێست لە زیانەکانی تیشکی سەروو بنەوشەیی خۆر دەپارێزرێت و یارمەتی بەرهەمهێنانی کۆلاجین دەدات، ئەمەش وا دەکات پێستت توند و گەشاوە بێت و چرچی کەم ببێتەوە. لە ڕووی تەندروستی دڵیشەوە، خواردنی ڕۆژانەی تەماتە یارمەتیدەرە لە کەمکردنەوەی ئاستی کۆلیستڕۆڵی خراپ (LDL) و دابەزاندنی پەستانی خوێن، کە ئەمەش مەترسی تووشبوون بە جەڵتەی دڵ و نەخۆشییەکانی دەمار بە ڕێژەیەکی بەرچاو کەم دەکاتەوە. هەروەها بۆ ئەو کەسانەی کێشەی هەرس و قەبزییان هەیە، تەماتە بەهۆی دەوڵەمەندی بە ئاو و ڕیشاڵەکان (Fiber)، جوڵەی ڕیخۆڵەکان ڕێکدەخات و هاوسەنگی کێشی جەستە دەپارێزێت.
لە ڕووی مێژووی پزیشکی و توێژینەوە زانستییەکانەوە، تەماتە لە چەند ساڵی ڕابردوودا لە ڕیزی "خۆراکە ناوازەکان" (Superfoods) پۆلێن کراوە. توێژینەوەیەکی بەرفراوانی زانکۆی هارڤارد ئاماژە بەوە دەکات کە ئەو پیاوانەی هەفتانە بە بڕێکی جێگیر تەماتە دەخۆن، ئەگەری تووشبوونیان بە شێرپەنجەی پڕۆستات بە ڕێژەی %٣٥ کەمتر دەبێتەوە. هەروەها دەرکەوتووە کە خواردنی تەماتە بە برژاوی یان بە کوڵاوی، وا دەکات ماددەی ڵایکۆپین ئاسانتر لەلایەن جەستەوە بمژرێت، ئەمەش پێچەوانەی زۆرێک لە سەوزەواتەکانی ترە کە بە کوڵان ڤیتامینەکانیان لەدەست دەدەن.
لە کۆتاییدا دەتوانین بڵێین، زیادکردنی تەنها یەک تەماتە بۆ نانی بەیانی، یان وەک ژەمێکی سوک لە نێوان ژەمەکاندا، یەکێکە لە هەرزانترین و کاریگەرترین ڕێگاکان بۆ پاراستنی تەندروستی درێژخایەن. ئەم میوە سوورە نەک تەنها پارێزگاری لە دڵ و مێشک و پێستت دەکات، بەڵکو وزەیەکی سروشتیت پێ دەبەخشێت کە یارمەتیدەرە بۆ ئەنجامدانی کارە ڕۆژانەکانت بەبێ هەستکردن بە ماندوێتیەکی زۆر. بۆیە لەمەودوا پێش ئەوەی پەنا بۆ حەبە ڤیتامینە دەستکردەکان ببەیت، دڵنیابەرەوە لەوەی تەماتە لەسەر مێزی نانخواردنەکەت بوونی هەبێت.
سەرچاوە: ماڵپەڕی هێڵس لاین و توێژینەوە پزیشکییەکانی زانکۆی هارڤارد.