دومەڵان؛ گۆشتە سپییەکەی ناو دڵە ڕاوکێی بەهار و دەرمانە نادیارەکەی ناو خاک

وێستگە ستایل - سۆلین عوسمان

لەگەڵ دەسپێکی وەرزی بەهار و زیادبوونی ڕێژەی بارانبارین و هەورەبروسکە، جارێکی دیکە بازاڕەکانی کوردستان و ناوچەکە بە میوانێکی دەگمەن و پڕ بایەخ دەڕازێنرێنەوە کە ئەویش "دومەڵان"ـە. ئەم بەرهەمە سروشتییە کە بە "زێڕی ناو خاک" یان "گۆشتە بێ ئێسکەکە" ناو دەبرێت، تەنها وەک ژەمێکی شاهانە و خۆشخوان سەیر ناکرێت، بەڵکو وەک دەرمانخانەیەکی سروشتی دەوڵەمەند دادەنرێت کە چەندین سودی تەندروستی سەرسوڕهێنەری تێدایە و ساڵانە لەم وەرزەدا دەبێتە جێی سەرنجی هاوڵاتیان و پسپۆڕانی خۆراک.

ئەمساڵ بەهۆی گونجاوی کەشوهەوا و زۆری ڕێژەی بروسکە، پێشبینی دەکرێت بڕێکی باشی دومەڵان لە دەشت و کێوەکانی کوردستان بێتە بەرهەم. پسپۆڕانی بواری تەندروستی جەخت لەوە دەکەنەوە کە دومەڵان یەکێکە لە دەوڵەمەندترین سەرچاوە ڕوەکییەکان بۆ دابینکردنی پرۆتین، کە دەتوانێت جێگەی گۆشتی سوور بگرێتەوە بەبێ ئەوەی زیانەکانی چەوری و کۆلیستڕۆڵی هەبێت. ئەم بەرهەمە نەک تەنها بۆ تامە خۆشەکەی، بەڵکو بۆ بەهێزکردنی سیستەمی بەرگری جەستە و پاراستنی مرۆڤ لە نەخۆشییە درێژخایەنەکان بایەخێکی جیهانی پەیدا کردووە.

لایەنی زانستی و پێکهاتەی خۆراکی دومەڵان زۆر فراوانە؛ لێکۆڵینەوە نوێیەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە ئەم قارچکە کێوییە بڕێکی زۆر لە ماددەی "دژەئۆکسێنەر"ی تێدایە، کە ڕۆڵێکی سەرەکی دەگێڕن لە پاراستنی خانەکانی جەستە لە تێکچوون و ڕێگریکردن لە گەشەی خانە شێرپەنجەییەکان. هەروەها دومەڵان سەرچاوەیەکی دەوڵەمەندی ڤیتامینەکانی وەک (B12, B6, C) و کانزا گرنگەکانی وەک ئاسن، فۆسفۆر، کالسیۆم و پۆتاسیۆمە. بۆ ئەو کەسانەی بەدەست کەمخوێنییەوە دەناڵێنن، خواردنی دومەڵان یارمەتیدەرێکی بەهێزە بۆ چالاککردنی خڕۆکە سوورەکانی خوێن. یەکێکی دیکە لە سودە هەرە دیارەکانی کە زانست پشتڕاستی کردووەتەوە، کاریگەری ئاوی دومەڵانە بۆ پاراستنی تەندروستی چاو و چارەسەرکردنی هەندێک جۆری هەوکردنی چاو کە لە کۆنەوە لە ناو کوردەواریدا وەک چارەسەرێکی بنەڕەتی بەکارهاتووە.

مێژووی بەکارهێنانی دومەڵان بۆ هەزاران ساڵ بەر لە ئێستا دەگەڕێتەوە، تەنانەت لە ناو شارستانیەتە کۆنەکان و لە طب و فۆلکلۆری گەلانی ناوچەکەدا پێگەیەکی تایبەتی هەبووە و وەک "خۆراکی پاشایان" ناسراوە. ئەم بەرهەمە بە شێوەیەکی خۆرسک لە ژێر خاکدا و لە نزیک ڕەگی هەندێک ڕوەکی تایبەت گەشە دەکات. زانایانی ژینگەناسی باس لەوە دەکەن کە پەیوەندییەکی ڕاستەوخۆ لە نێوان هەورەبروسکە و دروستبوونی دومەڵاندا هەیە؛ چونکە هەورەبروسکە دەبێتە هۆی جێگیرکردنی نایترۆجین لە خاکدا، ئەمەش وەک پەینێکی سروشتی وایە کە ژینگەیەکی لەبار بۆ تەقینەوەی زەوی و گەشەی دومەڵان دەڕەخسێنێت، هەر بۆیە دوای بارانی بەخوڕ و بروسکە، خەڵکێکی زۆر ڕوو لە دەشتەکان دەکەن بۆ گەڕان بەدوایدا.

لە کۆتاییدا، هەرچەندە دومەڵان سودێکی بێشوماری هەیە و بۆ دابەزاندنی کێش و پاراستنی دڵ لە جەڵتە و ڕەقبوونی دەمارەکان نایابە، بەڵام پێویستە بە وریاییەوە ئامادە بکرێت. پسپۆڕان ئامۆژگاری دەکەن کە پێش خواردنی پێویستە بە باشی پاک بکرێتەوە و بشۆردرێتەوە بۆ ئەوەی هیچ پاشماوەیەکی لم و خاکی پێوە نەمێنێت کە ببێتە هۆی کێشە بۆ گورچیلەکان. هەروەها باشتر وایە بە باشی بکوڵێنرێت یان ببرژێنرێت بۆ ئەوەی هەرسکردنی ئاسان بێت، بەتایبەت بۆ ئەو کەسانەی کۆئەندامی هەرسکردنیان هەستیارە، تا بتوانن بە باشترین شێوە سود لەم دیارییە بەهارییەی سروشت وەربگرن.

سەرچاوە: ماڵپەڕی زانستی (Healthline) و ڕاپۆرتە تەندروستییەکانی گۆڤاری (Nature Food)ـی جیهانی.

PM:08:13:31/03/2026

ئه‌م بابه‌ته 428 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌