کاریگەریی پیاز: چۆن سەوزەیەکی سادە بووە هاوپەیمانێکی تەندروستیی جیهانی؟

وێستگە ستایل- سۆلین عوسمان

بۆ چەندین سەدە، پیاز بە بێدەنگی لە سووچی چێشتخانەکانی هەموو کلتوورە جیاوازەکاندا مابووەوە، بەڵام ئەمڕۆ سەرنجە زانستییە نوێیەکان ئەم سەوزە سادەیەیان هێناوەتە ناو چەق و تیشکی بایەخەکان و وەک بەشداربوویەکی سەرەکی لە پاراستنی تەندروستی مرۆڤدا دەیناسێنن. پیاز کە پێشتر تەنها وەک تامبەخشێکی خۆراک دەبینرا، ئێستا وەک خۆراکێکی ڕۆژانەی پڕبایەخ سەیر دەکرێت کە سوودی درێژخایەنی بۆ دڵ، سیستەمی بەرگری و تەنانەت باری دەروونیی مرۆڤیش هەیە.

لە سەرتاسەری ئاسیا، ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و ئەوروپا، پیاز مێژوویەکی دێرینی هەیە و هەم وەک خۆراک و هەم وەک دەرمانی میللی بەکارهاتووە. زانستی نوێی خۆراکناسی ئێستا خەریکی لێکدانەوەی ئەو ڕاستییەیە کە بۆچی کۆمەڵگە کۆنەکان هێندە متمانەیان بەم سەوزەیە هەبووە. پیاز دەوڵەمەندە بە دژەئۆکسانەکان، پێکهاتە گۆگردییەکان و ڤیتامینە بنەڕەتییەکان کە ڕاستەوخۆ کارلێک لەگەڵ سیستەمی بەرگری جەستەی مرۆڤدا دەکەن و بەهێزی دەکەن.

توێژینەوەکانی ئەم دواییە ئاماژە بەوە دەکەن کە پیاز سەرچاوەیەکی دەوڵەمەندی "کێرسیتین"ە، کە دژەئۆکسانێکی ڕووەکییە و پەیوەندی ڕاستەوخۆی بە کەمکردنەوەی هەوکردن و دابەزاندنی پەستانی خوێنەوە هەیە. خواردنی بەردەوامی پیاز پەیوەست کراوە بە باشترکردنی تەندروستی دڵ و دەمارەکان، کۆنترۆڵکردنی ئاستی شەکر لە خوێندا و گەشەپێدانی بەکتریای سوودبەخشی ناو ڕیخۆڵەکان. بەتایبەتی پیازی خاو، تایبەتمەندییەکی بەهێزی دژەبەکتریای تێدایە کە دەبێتە هۆی بەهێزکردنی بەرگری جەستە لە دژی نەخۆشییە وەرزییەکان.

لە ڕووی مێژووییەوە، پیاز وەک سەرچاوەی وزە سەیر کراوە؛ بۆ نموونە لە میسری کۆن پیاز دەدرا بەو کرێکارانەی ئەهرامەکانیان دروست دەکرد بۆ ئەوەی هێز و توانای بەرگەگرتنیان زیاد بکات. لە پزیشکی نەریتیشدا، ئاوی پیاز بۆ چارەسەرکردنی هەوکردن و ساڕێژکردنی برین بەکارهاتووە. ئەم متمانە کلتوورییە قووڵە، ئێستا لە تاقیگە و زانکۆ گەورەکانی جیهاندا پشتڕاست کراوەتەوە و بەڵگەی زانستی بۆ دۆزراوەتەوە.

لە کاتێکدا کە سیستەمی خۆراکی جیهانی بەرەو خۆراکە دەستکرد و پڕۆسێسکراوەکان دەچێت، پیاز وەک بیرهێنانەوەیەک دەمێنێتەوە کە دەڵێت خۆراکە سادە و هەرزانەکان هێشتا دەتوانن ڕۆڵێکی گەورە و کاریگەر لە تەندروستی گشتیدا بگێڕن. بەردەستبوونی پیاز لە هەموو شوێنێکی جیهان وای لێدەکات ببێتە یەکێک لە "دیموکراسیترین" و دەستکەوتەوترین خۆراکە تەندروستەکان لەسەر زەوی.

گۆڤارە زانستییەکانی خۆراک، ڕێنماییە خۆراکییەکانی ڕێکخراوی تەندروستی جیهانی، ئەرشیفی مێژووی کشتوکاڵ.

AM:11:56:29/01/2026

ئه‌م بابه‌ته 68 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌