قەلەڕەشەکان خاوەن زیرەکییەکی چاککەرەوەن کە دەکرێت ببێتە سروشبەخش بۆ توێژینەوەکانی تەندروستی مرۆڤ

وێستگە ستایل - سۆلین عوسمان

توێژینەوەیەکی نوێی نێودەوڵەتی کە لەسەر ڕەفتاری باڵندەکان ئەنجامدراوە، پەردەی لەسەر ڕاستییەکی سەرسوڕهێنەر لادا و دەریخست کە قەلەڕەشەکان نەک تەنها نەخۆشی و برینداری لە هاوەڵەکانیاندا دەناسنەوە، بەڵکو بە شێوەیەکی چالاکانە و هۆشیارانە یارمەتی چاکبوونەوەیان دەدەن. ئەم ڕەفتارە ناوازەیە دەکرێت لە داهاتوودا ببێتە بنەمایەک بۆ دۆزینەوەی ڕێگەی نوێ و کاریگەر بۆ چارەسەری تەندروستی دەروونی و جەستەیی لە ناو مرۆڤەکاندا.

توێژەران لە میانی چاودێریکردنی قەلەڕەشە کێوییەکاندا تێبینی ئەوەیان کردووە کە کاتێک باڵندەیەک بریندار دەبێت یان نەخۆش دەکەوێت، هاوڕێکانی جیا دەکەنەوە بۆ شوێنێکی ئارام، خواردنی خۆیانی لەگەڵ بەش دەکەن و دەنگی تایبەت و هێورکەرەوەی بۆ دەردەکەن کە دەبێتە هۆی کەمکردنەوەی ئاستی سترێس و دڵەڕاوکێی باڵندە نەخۆشەکە. ئەمە ئاماژەیەکی ڕوونە بۆ هەبوونی سیستمێکی کۆمەڵایەتی و سۆزداری زۆر ئاڵۆز کە لەسەر بنەمای هاوکاری، چاودێری و پاراستنی یەکتر بنیات نراوە.

ئەنجامی پشکنینە پزیشکییەکان، لەوانە پشکنینی خوێن و شیکاری وردی هۆرمۆنەکان، نیشانیانداوە ئەو قەلەڕەشانەی کە پشتیوانی کۆمەڵایەتییان لەلایەن هاوەڵەکانیانەوە پێدەگات، بە ڕێژەیەکی بەرچاو خێراتر چاک دەبنەوە و ئاستی هۆرمۆنی فشاریان (کۆرتیزۆڵ) زۆر کەمترە. ئەم دۆزینەوەیە ڕەفتاری کۆمەڵایەتی و پەیوەندییە سۆزدارییەکان ڕاستەوخۆ بە پرۆسەی چاکبوونەوەی جەستەییەوە دەبەستێتەوە، بەو شێوەیەی کە پێشتر تەنها لە مرۆڤ و هەندێک جۆری مەیموونە باڵاکاندا بەڵگەکرابوو.

لە ڕووی مێژوویی و کولتوورییەوە، قەلەڕەش لە زۆرێک لە شارستانییەتەکاندا وەک هێمای نهێنی، شومی و پێشبینی بینراوە، بەڵام زانستی سەردەم ئێستا وەک بوونەوەرێکی زۆر زیرەک، چارەسەرکەری کێشە ئاڵۆزەکان و خاوەن یادەوەرییەکی بەهێز دەیانناسێنێت. ئەوان توانای تێگەیشتنیان لە هۆکار و ئەنجام، نەخشەدانان بۆ داهاتوو و تەنانەت چەمکی دادپەروەریش هەیە. 

ئەم توێژینەوە نوێیە ئەو باوەڕە زانستییە بەهێزتر دەکات کە زیرەکی باڵندەکان لە زۆر لایەنەوە هاوتای شیردەرەکان و مرۆڤە.

زانایان و توێژەرانی بواری پزیشکی هیوادارن بە فێربوون لەم ڕەفتارانەی قەلەڕەش، بتوانن بەرنامەی شیاندنەوە و چارەسەری باشتر بۆ ئەو نەخۆشانە دابڕێژن کە بەدەست زەبری دەروونی، خەمۆکی و نەخۆشییە درێژخایەنەکانەوە دەناڵێنن. ئەم دۆزینەوەیە جارێکی تر جەخت لەسەر هێزی سیحری و چاککەرەوەی پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکان دەکاتەوە و نیشانی دەدات کە میهرەبانی و چاودێری، کلیلی مانەوە و چاکبوونەوەیە لە نێوان هەموو جۆرەکانی ژیاندا.

سەرچاوە: 

گۆڤاری زانستی (Nature Neuroscience)، پێداچوونەوەی نێودەوڵەتی باڵندەناسی (International Ornithology Review).