کونە ڕەشەکان لە سەدەی ٢١دا چییان فێری زاناکان کردووە؟

وێستگە ستایل - سۆلین عوسمان

کونە ڕەشەکان بوونەتە یەکێک لە گرنگترین بابەتەکانی فیزیای گەردونی مۆدێرن، کە زانیاری نوێیان دەربارەی کێشکردن، شوێن، کات و گەشەکردنی گەلەئەستێرەکان پێ بەخشیووین. لە سەدەی ٢١دا، دۆزینەوە گەورەکان وایانکرد چەمکە تیۆرییەکان بگۆڕدرێن بۆ تێبینییە ڕاستەوخۆکان.

وەرچەرخانێکی مێژوویی لە ساڵی ٢٠١٩دا ڕوویدا کاتێک تێلیسکۆپی (Event Horizon) یەکەم وێنەی ڕاستەقینەی کونێکی ڕەشی بڵاوکردەوە کە لە چەقی گەلەئەستێرەی M87دا بوو. دواتر لە ساڵی ٢٠٢٢دا، ئەستێرەناسان وێنەی کونە ڕەشەکەی ناوەندی گەلەئەستێرەکەی خۆمان (ڕێگای کاکێشان)یان بڵاوکردەوە کە بە (Sagittarius A*) دەناسرێت.

هاوکات، ڕوانگەری شەپۆلەکانی کێشکردنی وەک (LIGO)، توانییان ئەو لەرەلەرانە بدۆزنەوە کە لە ئەنجامی پێکدادانی کونە ڕەشەکان لە بۆشایی ئاسماندا دروست دەبن. ئەم دۆزینەوانە پێشبینییە سەرەکییەکانی تیۆری "ڕێژەیی گشتی"ی ئەلبێرت ئەنیشتاینیان پشتڕاست کردەوە و ڕێگەیەکی نوێیان بۆ خوێندنەوەی گەردوون کردەوە.

زاناکان ئێستا دەزانن کە کونە ڕەشە زەبەلاحەکان لە ناوەندی زۆربەی گەلەئەستێرە گەورەکاندا هەن و ڕۆڵێکی سەرەکی دەگێڕن لە ڕێکخستنی دروستبوون و گەشەی گەلەئەستێرەکان. هێزی کێشکردنی بێوێنەی ئەوان کاریگەری لەسەر ئەستێرەکان، هەورە گازییەکان و هەموو کۆئەندامە گەردونییەکانی دەوروبەریان هەیە.

هەرچەندە کونە ڕەشەکان بە چاو نابینرێن چونکە تەنانەت ڕووناکیش ناتوانێت لە دەستیان ڕزگاری بێت، بەڵام ئەستێرەناسان لە ڕێگەی کاریگەرییەکانیان لەسەر ماددە و تیشکەکانی دەوروبەریان لێکۆڵینەوەیان لەسەر دەکەن. چاوەڕوان دەکرێت تێلیسکۆپە نوێیەکان لە ساڵانی داهاتوودا پەردە لەسەر نھێنی زیاتری ئەم تەنە تەمومژاوییانە لابدەن.

توێژەران بەردەوامن لە بینینی کونە ڕەشەکان وەک تاقیگەی سروشتی بۆ تاقیکردنەوەی یاساکانی فیزیا لەژێر قورسترین بارودۆخدا. هەر دۆزینەوەیەکی نوێ مرۆڤایەتی لە تێگەیشتن لە بنەماکانی گەردوون و ئەو هێزانەی شێوەی دەدەن، نزیکتر دەکاتەوە.

سەرچاوە: ناسا (NASA)؛ ڕوانگەی باشووری ئەوروپا؛ Event Horizon Collaboration Telescope

PM:11:05:12/07/2026

ئه‌م بابه‌ته 112 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌