دۆزینەوەی "ڕووناکیی تارمایی" لە نێوان گەلەستێرەکاندا؛ زاناکان ناچار دەبن نەخشەی ماددەی تاریک دابڕێژنەوە

وێستگە ستایل - سۆلین عوسمان

دۆزینەوەی درەوشانەوەیەکی کز و نادیار کە لە نێوان گەلەستێرەکاندا دەلەرزێت،

گەردوونناسانی ناچار کردووە جارێکی دیکە بیر لە چۆنیەتی دابەشبوونی ماددە لە

گەردووندا بکەنەوە. ئەم پەرەسەندنە نوێیەی بواری فەلەکناسی ئاماژە بەوە دەکات کە

بەشێکی زۆری پێکهاتە گەردوونییەکان زۆر لەوە کەمتر تێگەیشتنیان بۆ کراوە کە

پێشتر زاناکان باوەڕیان پێی هەبووە، ئەمەش دەرگای نوێ بە ڕووی لێکۆڵینەوە

قووڵەکاندا دەکاتەوە.

تیمێکی نێودەوڵەتی کە لەگەڵ ئاژانسی بۆشایی ئاسمانی ئەوروپا (ESA) کار دەکەن،

لەرێگەی سوودوەرگرتن لە داتا وردەکانی تەلەسکۆبی جەیمس وێب، توانییان جۆرە

"ڕووناکییەکی تارمایی" (Ghost Light) لە بۆشایی نێوان گەلەستێرەکاندا بدۆزنەوە کە

زۆر دوورە لە هەر ئەستێرەیەکی بینراو. ئەم درەوشانەوەیە وەک پاشماوەی ئەو ئەستێرە

سەرکێشانە دەردەکەوێت کە لە کاتی پێکدادانە دێرینەکانی نێوان گەلەستێرەکاندا لە

شوێنی بنەڕەتی خۆیان جیا بوونەتەوە و ئێستا بە ئازادی لە بۆشاییە فراوانەکاندا

دەسوڕێنەوە.

ئەم توێژینەوە نوێیە ئاماژە بەوە دەکات کە ئەم ئەستێرە "تارمااییانە" ڕەنگە بەشێکی

زۆری ئەو ڕووناکییە "ونبووەی" گەردوون پێکبهێنن کە پێشتر نەدەدۆزرایەوە، ئەمەش

گۆڕانکاریی ڕیشەیی لەو مۆدێلانەدا دروست دەکات کە بۆ نەخشەکێشانی ماددەی تاریک

(Dark Matter) بەکاردێن. زاناکان تێبینی ئەوەیان کردووە کە دابەشبوونی ئەم

ڕووناکییە لەگەڵ هاوشێوەسازییە (Simulations) ئێستاکان ناگونجێت، ئەمەش

ئەوە دەگەیەنێت کە کارلێکە کێشکردنەکان لە گەردوونی سەرەتاییدا زۆر توندوتیژتر و

پڕ لە پشێویتر بوون لەوەی پێشبینی دەکرا.

لەرێگەی بەکارهێنانی وێنەگرتنی پێشکەوتووی ژێر سوور (Infrared)، توێژەران

بەدواداچوونیان بۆ ئەم ڕووناکییە کزە لە چەندین هێشووی گەلەستێرەییدا

کردووە و بۆیان دەرکەوتووە کە نزیکەی 20%ی کۆی ڕووناکیی گەردوون لە دەرەوەی

گەلەستێرەکان خۆیاندا بوونی هەیە. ئەم دۆزینەوەیە ئەو گریمانە کۆنانە

ڕەتدەکاتەوە کە دەڵێن زۆربەی بارستەی ئەستێرەیی تەنیا لە نێو سنوورە

دیاریکراوەکانی گەلەستێرەکاندایە و فەزای نێوانیان چۆڵ و تاریکە.

مێژووی ئەم دیاردەیە بۆ ملیاران ساڵ لەمەوبەر دەگەڕێتەوە، کاتێک یەکگرتنی

گەلەستێرەکان زۆر زیاتر ڕوویان دەدا. لە کاتی ئەو کارلێکانەدا، هێزە

کێشکردنەکان بوونەتە هۆی فڕێدانی بەشێک لە ئەستێرەکان بۆ ناو بۆشایی نێوان

گەلەستێرەکان و دروستکردنی درەوشانەوەیەکی کز کە تەنیا ئێستا و لەرێگەی ئامێرە

نەوەی نوێیەکانەوە توانراوە تێبینی بکرێت و وەک ڕاستییەک بسەلمێنرێت.

ئەم ئەنجامانە پرسیاری نوێ لەبارەی چۆنیەتی پەرەسەندنی پێکهاتە گەردوونییەکان

دەوروژێنن و ئەوە دەخەنە ڕوو کە ئایا مۆدێلەکانی ئێستای ماددەی تاریک

پێویستیان بە پێداچوونەوە هەیە یان نا. ئەگەر ئەم دۆزینەوەیە بە تەواوی

پشتڕاست بکرێتەوە، دەبێتە هۆی گۆڕینی شێوازی لێکدانەوەی زاناکان بۆ تەلارسازی

گەورەی گەردوون و تێگەیشتنمان بۆ هێزە شاراوەکان دەگۆڕێت.

سەرچاوە: داتا و تێبینییەکانی ئاژانسی بۆشایی ئاسمانی ئەوروپا (ESA) و وێنەگرتنی

قووڵی تەلەسکۆبی جەیمس وێب.

PM:11:57:04/05/2026

ئه‌م بابه‌ته 124 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌