زانایان بۆ یەکەمجار چاودێری چەمانەوەی تیشکی کونی ڕەشیان کرد بەهۆی بای ئەستێرەکانەوە

وێستگە ستایل - سۆلین عوسمان

گۆڤاری زانستی بەناوبانگی (Nature Astronomy) لە ١٦ی نیسانی ٢٠٢٦دا، توێژینەوەیەکی نوێی بڵاوکردەوە کە تێیدا هاتووە، دوای ١٨ ساڵ لە چاودێری ورد و وێنەگرتنی ڕادیۆیی، توانراوە دیاردەیەکی دەگمەن لە کونی ڕەشی (Cygnus X-1)دا تۆمار بکرێت. زانایان بینیویانە کە تیشکە بەهێزە دەرپەڕیوەکانی ئەم کونی ڕەشە (Jets) بەهۆی بای بەهێزی ئەو ئەستێرە گەورەیەی کە لەگەڵیدایە، دەچەمێتەوە و شێوەکەی دەگۆڕێت.

ئەم دۆزینەوەیە گرنگییەکی یەکجار زۆری هەیە، چونکە پێوانەکردنی ڕاستەوخۆی هێزی تیشکی کونی ڕەش کارێکی زۆر قورسە. ئەم تیشکانە یەکێکن لە ڕێگە سەرەکییەکان کە کونی ڕەش وزەی پێ دەداتەوە بە دەوروبەری خۆی و کاریگەری لەسەر دروستبوونی گەلەئەستێرەکان دادەنێت. تیمی توێژەران لە ڕێگەی مۆدێلکردنی ئەم کارلێکە، توانییان هێزی تیشکەکە بخەمڵێنن کە یەکسانە بە ڕووناكی گشتی تیشکی ئێکس لەو سیستمەدا.

ئەنجامەکان دەریدەخەن کە کونی ڕەشی (Cygnus X-1) کە هەمیشە وەک نموونەیەکی کلاسیکی لە زانستی گەردوونناسیدا بەکارهاتووە، ئێستا زانیاری وردتری لەسەر بەردەستە. پێشتر زانایان تەنها لەسەر بنەمای گریمانە هێزی ئەم جێتەیان دیاری دەکرد، بەڵام ئێستا بەڵگەی چاودێرییان لەبەر دەستە کە چۆن بای ئەستێرە هاوەڵەکەی دەتوانێت ڕێڕەوی تیشکە خێراکان بگۆڕێت بۆ شێوەیەکی لوولپێچی و چەماوە.

ئەم جۆرە توێژینەوانە تێگەیشتنمان بۆ چۆنیەتی کارکردنی کونی ڕەشەکان و کاریگەرییان لەسەر پێکهاتە گەورەکانی گەردوون قووڵتر دەکاتەوە. جێتەکان یان تیشکە دەرپەڕیوەکان تەنها ڕووناكی نین، بەڵکو مەکینەیەکی وزەی گەورەن کە دەتوانن گازەکان لە گەلەئەستێرەکاندا دوور بخەنەوە و ڕێگری لە دروستبوونی ئەستێرە نوێیەکان بکەن.

لەکۆتاییدا، ئەم دۆزینەوەیە سەلماندی کە تەنانەت تەنە هەرە بەهێزەکانی گەردوونیش، وەک کونی ڕەش، لەژێر کاریگەری ژینگەی دەوروبەری خۆیاندان و کارلێکی بەردەوام لە نێوان ئەستێرەکان و کونی ڕەشدا هەیە کە سیمای گەردوون دیاری دەکات.

سەرچاوە: Nature Astronomy Journal 2026.