دروستبوونی کۆمەڵەی خۆر؛ چیرۆکی ڕیسایکلکردنی گەردوونی و لەدایکبوونی زەوی

وێستگە ستایل - سۆلین عوسمان

کۆمەڵەی خۆر وەک چیرۆکێکی گەورەی زانستی دەمێنێتەوە چونکە سەرچاوەکەی بەردەوام بە داتای نوێ وردتر دەکرێتەوە. چیرۆکی ئێمە تەنها چیرۆکی هەسارەیەک نییە، بەڵکو چیرۆکی چۆنێتی دروستبوونی ناوچەیەکی ئارامە لەناو گەردوونێکی پڕ لە ڕووداوی توندوتیژدا.

ناسا ئاماژە بەوە دەکات کە کۆمەڵەی خۆر نزیکەی ٤.٦ ملیار ساڵ لەمەوبەر لە هەورێکی چڕی گاز و تۆز دروست بووە کە هەرەسی هێناوە بۆ دروستکردنی "تەمەخۆر" (Solar Nebula). ئەگەری زۆر هەیە ئەم هەرەسە بەهۆی شەپۆلێکی شۆکی سوپەرنۆڤایەکی نزیکەوە بووبێت، کە وای کردووە ماددەکان کۆببنەوە و خۆر و هەسارەکان دروست بکەن.

ئەمە کۆمەڵەی خۆر دەکاتە نموونەیەکی کلاسیکی ڕیسایکلکردنی گەردوونی: ئەستێرە مردووەکان، هەورە گازەکان و هێزی کێشکردن پێکەوە ئەو گەڕەکەیان دروست کردووە کە دواتر بوو بە زەوی. هەموو ئەو ئاسن و ئۆکسجینەی لە جەستەی ئێمەدایە، ڕۆژێک لە ڕۆژان بەشێک بووە لەو هەورە گاز و تۆزە کۆنە.

لێکۆڵینەوە لە کلکدارەکان و نەیزەکەکان یارمەتی زانایان دەدات بزانن بارودۆخی سەرەتای دروستبوونی کۆمەڵەی خۆر چۆن بووە. ئەوان وەک "کەپسولی کات" وایە کە زانیارییەکانی ٤ ملیار ساڵ پێش ئێستایان تێدا پارێزراوە.

لە کۆتاییدا، تێگەیشتن لە چۆنیەتی دروستبوونی ماڵەکەمان لە بۆشایی ئاسماندا، یارمەتیمان دەدات لە گەڕان بەدوای ژیان لە هەسارەکانی تری دەرەوەی کۆمەڵەی خۆر. ئێمە بەدوای چیرۆکێکی هاوشێوەدا دەگەڕێین کە ڕەنگە لە شوێنێکی تری گەردووندا دووبارە بووبێتەوە.

سەرچاوە: بڵاوکراوەکانی NASA Science لەسەر تەمەنی کۆمەڵەی خۆر.

PM:11:25:17/04/2026

ئه‌م بابه‌ته 92 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌