دۆزینەوەیەکی گەورە لە گەردووندا؛ شوێنەواری تەقینەوەیەکی مەزنی ئەستێرەکان دوای ٦٠ ساڵ دەستنیشانکرا

وێستگە ستایل - سۆلین عوسمان 

زانایانی گەردوونناسی توانییان بەڵگەی یەکلاکەرەوە لەسەر جۆرە تەقینەوەیەکی زەبەلاحی ئەستێرەکان بدۆزنەوە کە لە زانستی فیزیاکدا بە "سۆپەرنۆڤا" ناسراوە، ئەمەش دوای ئەوەی بۆ ماوەی زیاتر لە نیو سەدە تەنها وەک تیۆرێکی زانستی مابووەوە. ئەم دۆزینەوەیە کە لەرێگەی تێبینی کردنی کونی ڕەش و شەپۆلە کێشکردنەکانەوە بەدەست هاتووە، وەک وەرچەرخانێکی گەورە لە تێگەیشتنی مرۆڤ بۆ چۆنیەتی دروستبوونی گەردوون و ماددە بنەڕەتییەکانی ژیان هەژمار دەکرێت.

ئەم دەستکەوتە زانستییە لە کاتێکدایە کە مرۆڤایەتی زیاتر لە جاران چاوی لە قووڵایی ئاسمانە، دۆزینەوەکەش لەرێگەی ئامێرە پێشکەوتووەکانی دەستنیشانکردنی شەپۆلی کێشکردنەوە بووە کە توانیویانە شوێنەواری ئەو تەقینەوە گەورانە هەست پێبکەن کە لە ساڵانی شەستەکانی سەدەی ڕابردووەوە تەنها لەسەر کاغەز و وەک گریمانەی ماتماتیکی باسیان لێوە دەکرا. زانایان دەڵێن ئەم جۆرە تەقینەوانە ئەوەندە بەهێزن کە دەتوانن تەواوی گالاکسییەک بهەژێنن و بنەماکانی ماددە بگۆڕن.

وردەکارییەکانی ئەم دۆزینەوەیە ئاماژە بەوە دەکەن کە تەقینەوەی ئەستێرە مەزنەکان بەرپرسیارن لە دروستکردنی ئەو کەرستە خاوانەی کە هەسارەکان و تەنانەت ژیانیش لێیان دروست دەبێت، چونکە لە کاتی ئەو تەقینەوە توندانەدا توخمە کیمیاییە قورسەکان دروست دەبن و لە گەردووندا بڵاو دەبنەوە. دۆزینەوەکە تەنها باس لە کۆتایی ژیانی ئەستێرەیەک ناکات، بەڵکو چیرۆکی چۆنیەتی دروستبوونی زەوی و پێکهاتە کیمیاییەکانی جەستەی مرۆڤیشمان بۆ دەگێڕێتەوە.

لە ڕووی مێژووییەوە، ئەم جۆرە سۆپەرنۆڤایە لە ساڵی ١٩٦٠ـەوە وەک تیۆرێکی فیزیا ناسرابوو، بەڵام بەهۆی نەبوونی تەکنەلۆژیای پێویست نەدەتوانرا بە بەڵگەی بینراو بسەلمێنرێت. ئێستا و دوای تێپەڕبوونی چەندین دەیەی پڕ لە لێکۆڵینەوە، زانایان توانییان ئەو گرێ کوێرەیە بکەنەوە و بیسەلمێنن کە گەردوون زۆر ئاڵۆزتر و زیندووترە لەوەی کە پێشتر لە خەیاڵماندا بووە.

ئەم دۆزینەوەیە دەبێتە هۆی ئەوەی مرۆڤایەتی جارێکی تر پێداچوونەوە بەو چیرۆک و تیۆریانەدا بکاتەوە کە دەربارەی سەرەتای دروستبوونی گەردوون دەیانزانێت. ئێستا گەردوونناسان ئامرازی نوێیان لەبەردەستە بۆ ئەوەی بزانن چۆن ئەستێرەکان دەمرن و چۆن ئەو مردنە دەبێتە سەرەتایەک بۆ دروستبوونی ژیانێکی نوێ لە شوێنێکی تری ئەم گەردوونە بێ کۆتاییەدا.

Reuters