تێلێسکۆپی جەیمس وێب وردترین نەخشەی ماددەی تاریکی لە مێژوودا کێشا: ئاشکراکردنی ئێسکەپەیکەری نادیاری گەردوون

وێستگە ستایل - سۆلین عوسمان

لە ٢٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦دا، تیمێکی نێودەوڵەتی لە زانایان وردترین و گشتگیرترین نەخشەی ماددەی تاریکیان لە مێژووی گەردوونناسیدا بڵاوکردەوە، کە بە بەکارهێنانی چاودێرییە قووڵەکانی تێلێسکۆپی جەیمس وێب (JWST) ئامادەکراوە. ئەم نەخشە نوێیە کە تیشک دەخاتە سەر کایەی ناسراوی (COSMOS)، وێنەیەکی ڕوون و بێپێشینە لەو چوارچێوە کێشکردنە نادیارە دەخاتە ڕوو کە وەک ئێسکەپەیکەرێکی گەورە کار دەکات بۆ دیاریکردنی شێوە و گەشەسەندنی گەردوون لە ماوەی ملیارەها ساڵدا.

ماددەی تاریک، کە نزیکەی ٨٥٪ی کۆی بارستەی گەردوون پێکدەهێنێت، یەکێکە لە گەورەترین مەتەڵەکانی فیزیا چونکە نابینرێت و هیچ ڕووناکییەک دەرنادات یان هەڵنامژێت. بۆ کێشانی ئەم نەخشەیە، زانایان تەکنیکێکی پێشکەوتوویان بەکارهێناوە کە پێی دەوترێت "هاوێنەی کێشکردنی لاواز". لەم پڕۆسەیەدا، زانایان چاودێری ئەوە دەکەن چۆن ڕووناکی گەلەئەستێرە زۆر دوورەکان دەچەمێتەوە کاتێک بە تەنیشت بارستە نادیارەکانی ماددەی تاریکدا تێدەپەڕن، ئەمەش ڕێگەی پێداون شوێنی وردی ئەم ماددە نادیارە لە نێوان زەوی و گەلەئەستێرە دوورەکاندا دیاری بکەن.

ئەم پڕۆژەیە کە بە (COSMOS-Web) ناسراوە، ئەنجامی زیاتر لە ٢٥٥ کاتژمێر چاودێری چڕی جەیمس وێبە بۆ ناوچەیەکی ئاسمان لە کۆمەڵە ئەستێرەی (Sextans). ئەم ناوچەیە نزیکەی ٨٠٠ هەزار گەلەئەستێرەی تێدایە، و جەیمس وێب توانیویەتی شێوازی شێوانانی ڕووناکی ٢٥٠ هەزار لەو گەلەئەستێرە دوورانە شی بکاتەوە. وردبینی ئەم نەخشەیە دوو هێندە لەو نەخشانە تیژترە کە پێشتر تێلێسکۆپی هابل کێشابووی، و تۆڕێکی ئاڵۆز لە "دەزووە گەردوونییەکان" نیشان دەدات کە گەلەئەستێرەکانیان وەک مۆروو پێوە بەستراوە و تێیدا گەشە دەکەن.

ئەم دەستکەوتە لەسەر بنەمای میراتێکی درێژخایەن بنیات نراوە، کاتێک لە ساڵی ٢٠٠٧دا تێلێسکۆپی هابل یەکەم نەخشەی فراوانی بۆ ئەم ناوچەیە کێشا کە لەو کاتەدا وەک شۆڕشێکی زانستی بینرا. بەڵام جەیمس وێب ئێستا وردەکارییە زۆر وردەکانی پڕکردووەتەوە و دەیسەلمێنێت کە ماددەی تاریک و گەلەئەستێرەکان پێکەوە گەشەیان کردووە. 

ئەمە پشتڕاستکردنەوەی تیۆرییەکی سەرەکییە کە دەڵێت کێشکردنی ماددەی تاریک بووەتە هۆی کۆکردنەوەی ماددەی ئاسایی و دروستبوونی یەکەم پێکهاتەکان لە سەرەتای تەمەنی گەردووندا، و گەلەئەستێرەکان تەنها بەشێکی بچووکی ئەو پێکهاتە گەورەیەن کە ماددەی تاریک دروستی کردووە.

لە کۆتاییدا، ئەم نەخشە وردە تەنها وێنەیەک نییە، بەڵکو بناغەیەکی سەرەکییە بۆ توێژینەوەکانی داهاتوو لەسەر پێکهاتەی گەردوون. ئەم کارە ڕێگا خۆش دەکات بۆ ئەرکە گەردوونییەکانی تری وەک تێلێسکۆپی (Euclid)ی ئەوروپی و (Nancy Grace Roman)ی ناسا کە بڕیارە لە داهاتوودا ڕووبەرێکی زۆر گەورەتری ئاسمان نەخشەبکەن. ئەم دۆزینەوانە کە لە گۆڤاری (Nature Astronomy) بڵاوکراونەتەوە، وەرچەرخانێکی گەورەن لە تێگەیشتنمان بۆ ئەو هێزە نادیارانەی گەردوون بەڕێوە دەبەن و نهێنییەکانی چۆنیەتی دروستبوونی جیهان ئاشکرا دەکەن.

سەرچاوە: گۆڤاری (Nature Astronomy)، کانوونی دووەمی ٢٠٢٦.

PM:10:41:19/03/2026

ئه‌م بابه‌ته 36 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌