داهێنانی مۆدێلی "GPS+": وردترین سەرژمێری بۆ قاوغە نادیارەکانی ماددەی تاریک ئەنجامدرا

وێستگە ستایل - سۆلین عوسمان

تیمێکی نێودەوڵەتی لە گەردوونناسانی ئیسپانیا، سەرکەوتنیان بەدەستهێنا لە پەرەپێدانی مۆدێلێکی بیرکاری نوێ بە ناوی "GPS+"، کە دەتوانێت بە وردییەکی بێپێشینە سەرژمێری "هالۆ"کانی ماددەی تاریک بکات. ئەم هالۆیانە وەک چوارچێوەیەکی کێشکردنی نادیار کار دەکەن کە گەلەئەستێرەکانیان تێدا نیشتەجێیە. ئەم مۆدێلە نوێیە توانیویەتی ڕێژەی هەڵە لە پێشبینییەکاندا لە ٨٠٪ کەم بکاتەوە بۆ تەنها ١٠٪، ئەمەش هەنگاوێکی گەورەیە بۆ تێگەیشتن لە چۆنیەتی دروستبوونی یەکەم پێکهاتەکانی گەردوون.

ماددەی تاریک تەنها لە ڕێگەی کێشکردنەوە کاریگەری خۆی نیشان دەدات، و ئەو هالۆیانەی دروستی دەکات جیاوازن؛ هەندێکیان گەلەئەستێرەی بچووک لەخۆ دەگرن و هەندێکی تریان هێندە گەورەن کە هەزاران گەلەئەستێرەی وەک ڕێگەی کاکێشان لەناو خۆیاندا کۆدەکەنەوە. پێشتر مۆدێلە تیۆرییەکان وادایان دەنا کە ئەم هالۆیانە شێوەیەکی خڕی ڕێکیان هەیە، بەڵام مۆدێلی "GPS+" ئەو ڕاستییە لەبەرچاو دەگرێت کە ماددە بە شێوەیەکی ناڕێک و ئاڵۆز کۆدەبێتەوە، ئەمەش وایکردووە ئەنجامەکان لەگەڵ واقیعدا یەکبگرنەوە.

بۆ دڵنیابوونەوە لە ڕاستی ئەم مۆدێلە، توێژەران بەراوردیان کردووە لەگەڵ سیمولەیشنی (Uchuu) کە یەکێکە لە گەورەترین هاوشێوەسازییەکانی گەردوون لە جیهاندا و لەسەر سوپەرکۆمپیوتەری (Fugaku) لە ژاپۆن ئەنجامدراوە. دەرکەوتووە کە مۆدێلە نوێیەکە بە درێژایی مێژووی ١٣.٨ ملیار ساڵەی گەردوون بە دروستی کار دەکات. ئیلینا فێرناندێز گارسیا، سەرۆکی تیمی توێژینەوەکە، ڕایگەیاند کە ئەم ئامرازە یارمەتییان دەدات بزانن گەلەئەستێرەکان چۆن لەناو ئەم "هێلانە" نادیارانەدا گەشەیان کردووە.

ئەم دەستکەوتە لە کاتێکی گونجاوەدا دێت، چونکە تێلێسکۆپە گەورەکانی وەک جەیمس وێب و پڕۆژەی (DESI) پێویستیان بە چوارچێوەیەکی تیۆری ورد هەیە بۆ ئەوەی داتاکانیان لێک بدەنەوە. مۆدێلی "GPS+" ئێستا وەک کلیلێک وایە بۆ کردنەوەی نهێنییەکانی ماددەی تاریک و تاقیکردنەوەی ئەوەی ئایا تێگەیشتنی ئێستای ئێمە بۆ فیزیا لەگەڵ واقیعی گەردووندا دەگونجێت یان نا.

سەرچاوە: گۆڤاری (Astronomy & Astrophysics Letters)، ٢٠٢٦.

PM:10:39:19/03/2026

ئه‌م بابه‌ته 140 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌