دەرەنجامە نوێیەکانی پڕۆژەی (DESI) مۆدێلی ستانداردی گەردوون دەهەژێنێت: ئایا وزەی تاریک لە گۆڕاندایە؟

وێستگە ستایل - سۆلین عوسمان

داتاکانی ساڵی یەکەمی ئامێری پشکنینی شەبەنگی وزەی تاریک (DESI) بووەتە هۆی دروستبوونی شۆک لە ناوەندە زانستییەکاندا، دوای ئەوەی ئاماژەی بەوە کرد کە وزەی تاریک ــ ئەو هێزە نادیارەی بەرپرسە لە فراوانبوونی گەردوون ــ ڕەنگە هێزێکی جێگیر و نەگۆڕ نەبێت وەک ئەوەی بۆ چەندین دەیە باوەڕی پێدەکرا. ئەم دۆزینەوە چاوەڕواننەکراوە کە لە ئاداری ٢٠٢٦ بڵاوکرایەوە، پێشنیاری ئەوە دەکات کە کاریگەری وزەی تاریک بە تێپەڕبوونی کات لاواز بووە، ئەمەش ئەگەری نووسینەوەی تەواوی مۆدێلە فیزیاوییەکانی گەردوونی هێناوەتە ئاراوە.

بۆ ماوەی چەندین ساڵ، تیۆرییە سەرەکییەکان وابوون کە وزەی تاریک وەک "نەگۆڕی گەردوونی" (Lambda) مامەڵەی لەگەڵ دەکرێت، واتە چڕییەکی وزەی جێگیرە لەناو ڕەهەندەکانی کات و بۆشاییدا. بەڵام داتاکانی (DESI) کە نەخشەیەکی سێ ڕەهەندی وردی بۆ ١١ ملیار ساڵ لە مێژووی گەردوون کێشاوە، نیشانی دەدەن کە ئەم هێزە لە ڕابردوودا لە لووتکەی بەهێزیدا بووە و ئێستا بەرەو کەمبوونەوە دەچێت. ئەم جیاوازییە لە نێوان پێشبینییە تیۆرییەکان و داتا کردەییەکان، جۆرێک لە "گرژی گەردوونی" دروست کردووە کە دەبێتە هۆی گۆڕینی تێگەیشتنمان بۆ چارەنووسی گەردوون.

ئەم ئامێرە پێشکەوتووە کە لەسەر تێلێسکۆپی (Nicholas U. Mayall) لە ئۆبزەرفاتۆری کیت پیک دامەزراوە، وردترین ڕووپێوی شەبەنگییە کە تا ئێستا ئەنجام درابێت. بە چاودێریکردنی ملیۆنان گەلەئەستێرە و کوازار، زانایان توانیویانە کێبڕکێی نێوان کێشکردن (کە ماددەکان بۆ لای خۆی ڕادەکێشێت) و وزەی تاریک (کە گەردوون لێک دوور دەخاتەوە) ببینن. ئەنجامەکان باس لە مۆدێلێکی "داینامیکی" دەکەن، واتە وزەی تاریک خاوەن سیفەتێکی گۆڕاوە نەک جێگیر.

ئادەم ڕیس، زانای هەڵگری خەڵاتی نۆبڵ لە فیزیا، ئەم ساتەی بە خاڵێکی وەرچەرخان وەسف کرد و ئاماژەی بەوە دا کە ئەگەر مێژووی تێگەیشتنمان بۆ گەردوون وەک فیلمێکی دۆکیۆمێنتاری بێت، ئەوا "ئێستا کاتی جێهێشتنی هۆڵەکە نییە چونکە ڕووداوە گرنگەکان دەستیان پێکردووە". ئەم دۆزینەوەیە بیرمەندانی فیزیای ناچار کردووە چاو بە هەموو ئەو هاوکێشانەدا بخشێننەوە کە گەردوونیان لەسەر بنیات نراوە، چونکە گۆڕانی وزەی تاریک دەتوانێت مانای ئەوە بێت کە گەردوون لە داهاتوودا بە شێوەیەکی جیاوازتر لەوەی چاوەڕوان دەکرا گەشە دەکات.

هەرچەندە تیمی (DESI) هێشتا بە فەرمی بانگەشەی "دۆزینەوەی یەکلاکەرەوە" ناکەن و چاوەڕێی داتای زیاترن بۆ بڕینەوەی گومانەکان، بەڵام بەهێزی ئاماژەکان مشتومڕێکی گەورەی لە ناوەندە زانستییەکان دروست کردووە. ئەم دۆزینەوەیە گرنگی مۆدێلە تیۆرییە نوێیەکانی وەک (GPS+) دەردەخات کە بۆ لێکدانەوەی ئەم داتایە گەورانە پێویستن. ئەگەر ئەم ئەنجامانە لە ساڵانی داهاتوودا پشتڕاست بکرێنەوە، ئەوا گەورەترین گۆڕانکاری دەبێت لە دوای دۆزینەوەی خێرا فراوانبوونی گەردوون لە ساڵی ١٩٩٨دا.

سەرچاوە: گۆڤاری (New Scientist)، ئاداری ٢٠٢٦.

PM:10:39:19/03/2026

ئه‌م بابه‌ته 68 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌