گەردوون چۆن لەدایک بوو؟ بیردۆزێکی نوێ شەپۆلە کێشکردنەکان دەخاتە شوێنی "تەقینەوەی گەورە

وێستگە ستایل - سۆلین عوسمان

لە وەرچەرخانێکی مێژووییدا بۆ زانستی گەردوونناسی، توێژەران مۆدێلێکی نوێیان بۆ سەرەتای دروستبوونی گەردوون بڵاوکردووەتەوە کە تێیدا "شەپۆلە کێشکردنەکان" ڕۆڵی سەرەکی دەگێڕن و جێگەی بیردۆزی کلاسیکی "فراوانبوونی خێرا" (Inflation) دەگرنەوە. ئەم بیردۆزە کە لەسەر بنەمای هاوکێشە ڕەسەنەکانی ئەلبێرت ئەینشتاین داڕێژراوەتەوە، پێشنیاری ئەوە دەکات کە گەردوون لەوانەیە پێویستی بەو قۆناغە خێرایەی فراوانبوون نەبووبێت کە بۆ ماوەی نیو سەدە وەک ڕاستییەکی ڕەها دەبینرا.

ئەم بیرۆکە نوێیە لە کاتێکدا دێت کە زانایان لە ڕێگەی لاساییکردنەوەی کۆمپیوتەرییەوە (Simulations) بۆیان دەرکەوتووە کە تەنها هێزی کێشکردن و میکانیکی کوانتۆمی پێکەوە بەسن بۆ ڕوونکردنەوەی پێکهاتەی گەردوون. بەپێی ئەم مۆدێلە، شەپۆلە کێشکردنەکانی سەرەتای دروستبوونی گەردوون بوونەتە هۆی دروستکردنی ئەو جیاوازییە لە چڕیدا کە دواتر گەورە بوون و گەلەئەستێرەکان و ئەستێرەکانیان لێ بەرهەم هاتووە. ئەمەش وەڵامێکی سادەتر و جوانتر دەداتەوە بەو پرسیارانەی کە بیردۆزی "تەقینەوەی گەورە" نەیدەتوانی بەبێ هێزی نادیار و ئاڵۆز وەڵامیان بداتەوە.

وردەکارییەکانی ئەم بیردۆزە ئاماژە بەوە دەکەن کە گەردوون لە ساتە هەرە سەرەتاییەکانیدا، لە بری ئەوەی بە خێراییەکی بێسنوور گەورە بێت، لە ڕێگەی لەرینەوەی شەپۆلە کێشکردنەکانەوە جێگیر بووە. ئەم شەپۆلانە وەک "تۆوی" دروستبوونی هەموو ماددەکان کاریان کردووە. ئەم مۆدێلە نەک تەنها لەگەڵ چاودێرییەکانی "تیشکی پاشخانە گەردوونییەکە" (CMB) دەگونجێت، بەڵکو پێویستی بەو ماددە و وزە نامۆیانە نییە کە زانایان پێشتر بۆ ڕاستکردنەوەی کەلێنەکانی بیردۆزی ئینفلەیشن بەکاریان دەهێنا.

ئەم مۆدێلە گەڕانەوەیە بۆ بیرۆکەیەکی سەدەیەک پێش ئێستا کە ڕەگەکەی لە کارەکانی ئەینشتایندایە، بەڵام بە تەکنەلۆژیای سەدەی بیست و یەک نوێ کراوەتەوە. توێژەران دەڵێن ئەگەر ئەم بیردۆزە ڕاست بێت، ئەوا دەبێت جۆرە شەپۆلێکی کێشکردنی سەرەتایی لە گەردووندا هەبێت کە تا ئێستا نەدۆزراوەتەوە، و گەڕان بەدوای ئەم شەپۆلانەدا دەبێتە ئامانجی سەرەکی تێلێسکۆپە گەردوونییەکانی داهاتوو بۆ سەلماندنی ڕاستی ئەم مۆدێلە.

لە کۆتاییدا، ئەم دۆزینەوەیە دەیسەلمێنێت کە تێگەیشتنمان بۆ سەرەتای هەموو شتەکان هێشتا لە پەرەسەندندایە. گۆڕینی "فراوانبوونی خێرا" بە "شەپۆلە کێشکردنەکان" نەک تەنها گۆڕینی ناوێکە، بەڵکو گۆڕینی بنەماکانی تێگەیشتنە لە کات و شوێن. ئەگەر ئەم بیردۆزە لە تاقیکردنەوەکانی داهاتوودا سەرکەوتوو بێت، ئەوا دەبێت بە یەکێک لە گەورەترین دەستکەوتەکانی مرۆڤایەتی لە تێگەیشتن لە نهێنییەکانی دروستبووندا.

سەرچاوە: گۆڤاری Nature Physics و ناوەندی توێژینەوەی فیزیای تیۆری.

PM:09:51:28/02/2026

ئه‌م بابه‌ته 20 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌