ڕەهەندە شاراوەکان و لەدایکبوونی گەردوون؛ بیردۆزە نوێیەکانی ٢٠٢٦ بناغەی فیزیا دەهەژێنن

وێستگە ستایل - سۆلین عوسمان

لە وەرچەرخانێکی مێژووییدا بۆ زانستی فیزیا و گەردوونناسی، ساڵی ٢٠٢٦ بووەتە مەیدانی دەرکەوتنی بیردۆزگەلێک کە نەک تەنها باس لە چۆنیەتی دروستبوونی گەردوون دەکەن، بەڵکو پەردە لەسەر نهێنی کێش و ڕەهەندە شاراوەکانی واقیع لادەبەن. زانایان مۆدێلێکی نوێیان بۆ لەدایکبوونی گەردوون پێشنیار کردووە کە تێیدا "شەپۆلە کێشکردنەکان" جێگەی بیردۆزی "فراوانبوونی خێرا" (Inflation) دەگرنەوە، ئەمەش گەڕانەوەیەکی سەرنجڕاکێشە بۆ بیرۆکە بنەڕەتییەکانی ئەلبێرت ئەینشتاین کە سەدەیەک پێش ئێستا ئاماژەی پێ کردبوون.

ئەم شەپۆلە نوێیەی توێژینەوەکان کە لە ناوەندە زانستییەکانی جیهانەوە بڵاوکراونەتەوە، ئاماژە بەوە دەکەن کە گەردوون لەوانەیە لە ڕێگەی داینامیکی کێشکردن و میکانیکی کوانتۆمییەوە دروست بووبێت، نەک تەقینەوەیەکی کتوپڕ. لە هەمان کاتدا، بیردۆزێکی تر باس لەوە دەکات کە "کێش" (Mass)ی هەموو تەنۆلکەکان لە ئەنجامی ئەندازەی ڕەهەندە شاراوەکانەوە دروست دەبێت، ئەمەش بەو واتایەی کە گەردوون لە بنەڕەتدا پێکهاتەیەکی ئەندازیاریی زۆر ئاڵۆزە و هەموو هێزەکان لەو ڕەهەندانەوە سەرچاوە دەگرن.

وردەکارییە زانستییەکان باس لە دۆزینەوەیەکی سەرسوڕهێنەری تر دەکەن؛ کورە ئەتۆمییەکانی جۆرە "فیوژن" لەوانەیە تەنها وزەی پاك بەرهەم نەهێنن، بەڵکو ببنە کارگەیەک بۆ دروستکردنی تەنۆلکەکانی "ئاکسیۆن" کە وەک کاندیدی سەرەکی بۆ "ماددەی تاریک" دەبینرێن. ئەم دۆزینەوەیە کە پێشتر لە زنجیرەی "The Big Bang Theory" وەک خەیاڵێکی زانستی باسی لێوە دەکرا، ئێستا بووەتە ڕاستییەکی تاقیگەیی. هەروەها فەلەکناسان پاشماوەیەکی نوێی تەقینەوەی ئەستێرەییان (Supernova) لە ناوەندی گەلەئەستێرەکەمان دۆزیوەتەوە کە بە G25.8+0.2 ناوزەد کراوە، ئەمەش یارمەتیدەر دەبێت بۆ تێگەیشتن لەوەی چۆن ئەم تەقینەوە زەبەلاحانە شێوەی گەردوون دادەڕێژنەوە.

ئەم دۆزینەوانە تەنها لە ئاستی گەورەدا نین، بەڵکو لە ئاستی وردی کوانتۆمیشدا گۆڕانکاری گەورە ڕوویداوە. زانایان لە تاقیگەی موگناتیسی نیشتمانی جۆرە "دەنگدانەوەیەکی کوانتۆمی"یان لەناو ماددە دابڕێنەرەکاندا دۆزیوەتەوە کە پێشتر تەنها لە فلزەکاندا دەبینرا، ئەمەش ئەوە دەسەلمێنێت کە ماددەکان دەتوانن لە یەک کاتدا وەک فلز و وەک دابڕێنەریش ڕەفتار بکەن. ئەم "دوانەگرتنی" ماددانە ڕێگەی نوێ بۆ دروستکردنی هەستەوەری زۆر پێشکەوتوو و کۆمپیوتەری کوانتۆمی دەکاتەوە کە توانایەکی بێسنووریان لە کارکردندا دەبێت.

لە ئەنجامدا، ئێمە بەرەو تێگەیشتنێکی قووڵتر لە "ئەندازەی گەردوون" هەنگاو دەنێین. ئەگەر بسەلمێنرێت کە ڕەهەندە شاراوەکان بەرپرسن لە دروستبوونی کێش و هێزەکان، ئەوا فیزیا دەگاتە ئەو خاڵەی کە پێی دەوترێت "بیردۆزی هەموو شتێک". ئەم دۆزینەوانە کە لە گۆڤارە زانستییە جیهانییەکانی وەک Nature Physics و Astronomical Journal بڵاوکراونەتەوە، نیشانی دەدەن کە داهاتووی مرۆڤایەتی لەناو نهێنییەکانی واقیع و ئەو ڕەهەندانەدایە کە بە چاوی ئاسایی نابینرێن، بەڵام کاریگەرییان لەسەر هەموو گەردوون هەیە.

سەرچاوە: زانکۆی کۆرنێڵ، تاقیگەی نیشتمانی موگناتیسی، گۆڤاری Astronomical Journal، و ئاژانسی توێژینەوە فیزیاوییەکان.

PM:09:48:28/02/2026

ئه‌م بابه‌ته 16 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌