تیلسکۆبی جەیمس وێب گەلەستێرەیەکی "مەحاڵ" دەدۆزێتەوە کە هیچ ماددەیەکی تاریکی تێدا نییە

وێستگە ستایل - سۆلین عوسمان

تیلسکۆبی جەیمس وێب گەلەستێرەیەکی لە گەردوونی سەرەتاییدا دۆزیوەتەوە کە وا دەردەکەوێت نزیکەی هیچ "ماددەیەکی تاریکی" تێدا نەبێت، ئەم دۆزینەوەیەش بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ تەحەدای مۆدێلە ستانداردەکانی گەردوونناسی دەکات کە لەسەری ڕاهاتووین. ئەم تەنە ئاسمانییەی کە ناوی نراوە NGC-1052-DF4، 

بارستاییەکەی هێندەی گەلەستێرەی ڕێگەی شیرییە، بەڵام ئەستێرەکانی بە شێوەیەک بڵاوبوونەتەوە کە خێرایی خولانەوەیان نیشانی دەدات ئەو هێزەی ڕایان دەگرێت تەنها ماددەی ئاساییە و هیچ ماددەیەکی تاریک وەک "چسپێکی ڕاکێشەر" بوونی نییە.

ئەم دۆزینەوەیە لە کاتی ڕووپێوکردنی گەلەستێرە زۆر بڵاوەکان (ultra-diffuse galaxies) لە دوورییەکانی گەردووندا ئەنجامدرا، زانایان بە بەکارهێنانی ئامێری شەبەنگپێوی نێو سوور (NIRSpec)، خێرایی تاکە ئەستێرەکانیان لە دەوری ناوەکی گەلەستێرەکە پێوا، خێراییەکان زۆر خاوتر بوون لەوەی کە چاوەڕوان دەکرا ئەگەر ماددەی تاریک هەبوایە، ئەمەش واتای ئەوەیە هێزی کێشکردن لەو گەلەستێرەیەدا تەنها لە ماددەی بارۆنی (ماددەی ئاسایی) پێکهاتووە.

هەموو هاوشێوەسازییە گەردوونییەکانی ئێستا، کە باس لە چۆنیەتی گەشەکردنی گەردوون دەکەن دوای تەقینەوە گەورەکە، پشت بە ماددەی تاریک دەبەستن وەک چوارچێوەیەکی بنەڕەتی بۆ دروستبوونی گەلەستێرەکان، وا دادەنرێت گەلەستێرەکان لەناو هالۆیەکی فراوان لەم ماددە نەبینراوەدا دروست دەبن، کە گاز و تۆزی گەردوونی بۆ خۆی ڕادەکێشێت، دۆزینەوەی گەلەستێرەیەک بێ ئەم هالۆیە، وەک دۆزینەوەی دارێک وایە کە بێ ڕەگ شین بووبێت و دژی هەموو یاساکانی فیزیا بێت.

ئەم دۆزینەوەیە مشتومڕێکی توندی لە نێوان زانایانی ئەستێرەناس دروست کردووە، هەندێکیان پێیان وایە ئەمە بەڵگەیەکی قاطعە بۆ تیۆرییەکانی "کێشکردنی گۆڕاو" (MOND)، کە دەڵێت ئەوەی ئێمە ناوی دەنێین ماددەی تاریک لە ڕاستیدا تەنها کێشەیە لە تێگەیشتنی ئێمە بۆ یاساکانی کێشکردن، بەڵام زۆرینەی تیمەکە داوای هۆشیاری دەکەن و دەڵێن ڕەنگە ئەم گەلەستێرەیە لە ڕێگەی کارلێکی توندی کێشکردن لەگەڵ گەلەستێرەیەکی گەورەی دراوسێ، ماددە تاریکەکەی لێ سندرابێتەوە.

ئەگەر تێبینییە وردەکانی داهاتوو پشتڕاستی بکەنەوە کە ماددەی تاریک لەوێدا نییە و تەنها شوێنی نەگۆڕدراوە، پێویستە گەردوونناسان بە شێوەیەکی بنەڕەتی پێداچوونەوە بە تێگەیشتنی خۆیاندا بکەن بۆ چۆنیەتی دروستبوونی گەلەستێرەکان، ئەمە دەیسەلمێنێت کە ماددەی ئاسایی دەتوانێت لە ژێر هەلومەرجی تایبەتدا خۆی پێکهاتەی گەورە دروست بکات بەبێ پێویستی بە ماددەی تاریک.

تیمەکە کاتێکی زیاتری پێدراوە بۆ بەکارهێنانی تیلسکۆبی وێب لە خولی داهاتوودا، تا بتوانن بە قووڵی سەیری هالۆی گەلەستێرەکە بکەن و بزانن ئایا هیچ شوێنەوارێکی زۆر لاوازی گەردیلەی ماددە تاریکەکان دەدۆزنەوە یان نا.