تەلەسکۆپی جەیمس وێب نهێنییەکانی گەردوونە کۆنەکان ئاشکرا دەکات

وێستگە ستایل - سۆلین عوسمان

گەردوونناسان لە سەرتاسەری جیهان لە ئێستادا سەرسامی خۆیان بە وێنە و زانیارییە نوێیەکانی تەلەسکۆپی جەیمس وێب دەربڕیوە. ئەم وێنانە گەلەئەستێرەگەلێک نیشان دەدەن کە تەنها چەند سەد ملیۆن ساڵێک دوای "تەقینەوە گەورەکە" (Big Bang) دروستبوون، ئەمەش پەردە لەسەر قۆناغێکی زۆر کۆنی مێژووی گەردوون لادەبات.

ئەم تێبینییە وردانە زانیاری بێپێشینە لەسەر سەرەتای دروستبوونی گەردوون دەدەن بە زاناکان، ڕێگەیان پێدەدەن لێکۆڵینەوە لە دروستبوونی یەکەمین ئەستێرەکان، گەشەسەندنی گەلەئەستێرە زەبەلاحەکان و کیمیای گەردوونی بکەن بە شێوەیەک کە پێشتر بە مەحاڵ دەزانرا. توێژەران ڕوونی و قووڵی وێنە ژێر سوورەکانی ئەم تەلەسکۆپە وەک وەرچەرخانێکی مێژوویی و شۆڕش لە زانستی فیزیای گەردوونیدا وەسف دەکەن.

داتا نوێیەکان خەریکە مۆدێلە زانستییە باوەکانی گەشەسەندنی گەردوون دەخەنە ژێر پرسیارێکی جدییەوە، چونکە ئاماژە بەوە دەکەن گەلەئەستێرەکان ڕەنگە زۆر خێراتر و شێواوتر لەوەی پێشتر لای زاناکان تێگەیشتنی بۆ کرابوو دروست بووبن. هەروەها ئامێرە پێشکەوتووەکانی پشکنینی ڕەنگ (Spectrography) ڕێگە دەدەن بە دیاریکردنی پێکهاتە توخمەکان، کە ئەمەش سەرەداوی گرنگ لەسەر بنەڕەتی ئەو ماددانە دەدات کە ژیان لە گەردووندا دەپارێزن و دروستی دەکەن.

تەلەسکۆپی جەیمس وێب کە لە ساڵی ٢٠٢١ ڕەوانەی بۆشایی ئاسمان کرا، دەرەنجامی چەندین دەیە لە هاوکاری نێودەوڵەتی و داهێنانی تەکنەلۆژییە. ئەم پڕۆژەیە وردبینی ئۆپتیکی، زانستی ساردکەرەوە و ئەندازیارییەکی زۆر ئاڵۆزی تێکەڵ کردووە تاوەکو مرۆڤ بتوانێت لە هەر کاتێکی تر لە مێژوودا، قووڵتر و ڕوونتر سەیری ناخی گەردوون و ڕابردووە دوورەکەی بکات.

ئەم دۆزینەوە مەزنانە نەک تەنها مەودای زانیارییەکانی مرۆڤ فراوانتر دەکەن، بەڵکو هاندەری تێڕامانە فەلسەفییەکانیشن سەبارەت بە شوێنی ئێمە لەم گەردوونە بێپایانەدا و پردی پەیوەندی لە نێوان زانست و سەرسامیدا دروست دەکەن. چاوەڕوان دەکرێت شیکارییە بەردەوامەکانی ئەم داتایانە، لە داهاتوودا تێگەیشتنی مرۆڤ بۆ گەردوون بۆ چەندین دەیەی تر بە تەواوی بگۆڕن.

سەرچاوە: NASA, Astrophysical Journal, Space.com

PM:11:28:31/01/2026

ئه‌م بابه‌ته 144 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌