دەنگدانەوەکانی گەلەئەستێرەیەکی دوور جۆرێکی نوێی زریانی ئەستێرەیی ئاشکرا دەکەن

وێستگە ستایل - سۆلین عوسمان

گەردوونناسان لەم هەفتەیەدا ڕایانگەیاند کە جۆرێکی تەمومژاوی و یەکجار دەگمەن لە تەقینەوەی ڕووناکی لە گەلەئەستێرەیەکی یەکجار دوورەوە گەیشتووە، کە پێدەچێت نوێنەرایەتی جۆرێکی پێشتر نەناسراوی زریانی ئەستێرەیی یان تەقینەوەی گەردوونی بکات. ئەم دۆزینەوەیە هەموو هاوکێشە باوەکانی فیزیا گەردوونییەکانی تێکداوە و سەرنجی گەورەترین ناوەندە زانستییەکانی جیهانی بۆ لای خۆی ڕاکێشاوە، چونکە هیچ کام لە تیۆرییەکانی ئێستا ناتوانن شیکردنەوەی تەواوی بۆ بکەن.

ئەم ئاماژە ناوازەیە سەرەتا لە ڕێگەی تەلەسکۆپێکی پێشکەوتووی بۆشایی ئاسمانەوە هەستی پێکرا و دەرکەوت کە ڕووناکییەکەی زۆر گەشاوەتر و ماوەکەشی زۆر درێژترە لە هەر سوپەرنۆڤایەکی تر کە تا ئێستا لە مێژووی تۆمارە فەلەکییەکانی مرۆڤایەتیدا تۆمار کرابێت. ئەم گەشاوەییە بووە هۆی ئەوەی سێ ڕوانگەی نێودەوڵەتی گەورە بە هاوبەشی کار لەسەر شیکردنەوەی داتاکان بکەن، چونکە قەبارەی ئەو وزەیەی لەو خاڵە دوورەوە دەردراوە، لە سنووری تێگەیشتنی ئاسایی زاناکان دەرچووە و گومان دەکرێت سەرچاوەیەکی تری وزەی تێدا بێت.

تیمە توێژەرەکان بۆ ماوەی چەندین مانگی بەردەوام داتاکانیان شیکردەوە و بۆیان دەرکەوت کە شێوازی دەردانی وزەی ئەم تەقینەوەیە لەگەڵ هیچ یەک لەو دیاردە ناسراوانەی وەک پێکدادانی ئەستێرە نیۆتڕۆنییەکان یان کڵپەسەندنی کونی ڕەش ناگونجێت. ئەوان دەڵێن ئەمە دەکرێت "میکانیزمێکی نوێی گەردوونی" بێت کە تێیدا ئەستێرەکان لە ژینگەیەکی زۆر توند و نائاساییدا بە شێوەیەکی جیاواز لەوەی پێشتر دەزانرا کۆتاییان دێت. ئەم زریانە ئەستێرەییە ڕەنگە نیشانەی ئەوە بێت کە هێشتا نهێنی گەورە لە قووڵایی گەلەئەستێرە دوورەکاندا شاراوەن.

بۆ ماوەی چەندین دەیەی یەکتری، زانایانی گەردوونناسی تەنها پشتیان بە دیاردەی سوپەرنۆڤا دەبەست بۆ تێگەیشتن لەوەی چۆن توخمە قورسەکان وەک زێڕ و پلاتین دروست دەبن و لە بۆشایی ئاسماندا بڵاو دەبنەوە، کە دواتر دەبنە بنچینەی دروستبوونی هەسارەکان و تەنانەت ژیانیش. بەڵام ئەم دۆزینەوەیە نیشانی دەدات کە سەرچاوەی تری وزە و ماددە لە گەردووندا هەن کە هێشتا مرۆڤ دەستی پێیان نەگەیشتووە و ئەم جۆرە زریانە نوێیە دەکرێت ڕۆڵێکی گرنگتری هەبێت لە گۆڕانکارییە گەردوونییەکاندا.

ئەم ڕووداوە گەورەیە دەبێتە هۆی کردنەوەی لاپەڕەیەکی نوێ لە زانستی فیزیای گەردوونی و ڕەنگە پێویست بکات زاناکان جارێکی تر پێناسەی شێوازی مردنی ئەستێرەکان و پەرەسەندنی گەلەئەستێرەکان بکەنەوە. ئەم جۆرە زریانە دەکرێت زانیاری نوێمان دەربارەی تەمەنی سەرەتای گەردوون

 پێ بدات و یارمەتیمان بدات لەوەی بزانین چۆن یەکەمین ئەستێرەکان کۆتاییان هاتووە.

بڵاوکراوەی یەکێتی نێودەوڵەتی ئەستێرەناسی، کانوونی دووەمی ٢٠٢٦

PM:08:57:27/01/2026

ئه‌م بابه‌ته 32 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌