دۆزینەوەیەکی گەردوونی سەرسوڕهێنەر؛ ڕووبارە شاراوەکانی تیشک و تەمەنی منداڵیی گەردوون دەردەکەون
وێستگە ستایل - سۆلین عوسمان
فەلەکناسان و زانایانی بواری گەردوونناسی پەردەیان لەسەر زنجیرەیەک دۆزینەوەی بێوێنە لاداوە کە تێڕوانینی ئێمە بۆ گەردوون بەتەواوی دەگۆڕێت، لەوانە دۆزینەوەی ڕووبارە شاراوەکانی تیشک کە لە نێوان گەلەئەستێرە دوورەکاندا دەڕژێن و هەروەها بینینی یەکێک لە گەنجترین گەلەئەستێرەکان کە تەمەنی تەنها ٣٠٠ ملیۆن ساڵە دوای تەقینەوە گەورەکە. ئەم دۆزینەوانە دەریدەخەن کە گەردوون تۆڕێکی پەیوەستە و گەلەئەستێرەکان وەک دوورگەی دابڕاو نین، بەڵکو لە ڕێگەی پردی نادیاری ئەستێرەییەوە بەیەکەوە بەستراونەتەوە و مێژوویەکی دەوڵەمەندیان لە پەیوەندی و گەشەکردن هەیە کە بۆ سەرەتای دروستبوونی کات دەگەڕێتەوە.
لە هەنگاوێکی زانستی گەورەدا، فەلەکناسان توانیویانە ڕێڕەوێکی پان و کاڵی تیشکی ئەستێرەکان بدۆزنەوە کە لە نێوان گەلەئەستێرە هاوسێکاندا درێژبوونەتەوە، ئەمەش تۆڕێکی نەبینراو ئاشکرا دەکات کە سیستەمە گەردوونییەکان بە درێژایی ملیۆنان ساڵی تیشکی بەیەکەوە گرێ دەدات. بە بەکارهێنانی تەکنیکی وێنەگرتنی زۆر هەستیاری نوێ، توێژەران توانیویانە ئەو تان و پۆیە تەمومژاوییانە بدۆزنەوە کە لە ئەستێرە پەرتەوازەکان پێکهاتوون و لە بۆشایی نێوان گەلەئەستێرەکاندا دەخولێنەوە، ئەمەش پێشنیاری ئەوە دەکات کە گەلەئەستێرەکان بەو ڕادەیەی پێشتر تێیگەیشتبووین تەنیا و دابڕاو نین، بەڵکو بەردەوام لە کارلێکدان.
ئەم ڕووبارە تیشکدارانە کاتێک دروست دەبن کە گەلەئەستێرەکان لە یەکدی نزیک دەبنەوە، لەو کاتەدا هێزی کێشکردن بە هێواشی ئەستێرەکان لە شوێنی خۆیان ڕادەکێشێت و شوێنەوارێکی درەوشاوە لە دوای خۆیان جێدەهێڵن کە دەتوانێت بۆ ملیاران ساڵ بمێنێتەوە. ئەم شوێنەوارانە وەک تۆمارێکی مێژوویی کاردەکەن بۆ پێکدادان و نزیکبوونەوە کۆنەکانی نێوان تەنە گەردوونییەکان. زانایان بە شیکردنەوەی ڕەنگ و جوڵەی ئەم ئەستێرانە، بەڵگەی ئەوەیان دۆزیوەتەوە کە هەندێکیان لە ناو دڵی گەلەئەستێرە گەورەکاندا لەدایکبوون، لەکاتێکدا هەندێکی تریان لە گەلەئەستێرە بچووکەکانەوە هاتوون کە بە تێپەڕبوونی کات لەلایەن گەلەئەستێرە گەورەکانەوە هەڵوەشێنراونەتەوە، ئەمەش ڕێگەیەکی نوێیە بۆ شوێنکەوتنی گەشەی خێزانە گەلەئەستێرییەکان لە مێژووی گەردووندا.
بۆ ماوەی چەندین دەیە، فەلەکناسان گومانیان هەبوو کە پێکهاتەی لەو شێوەیە بوونی هەبێت، بەڵام بەهۆی کاڵی و بێهێزی تیشکەکەیانەوە، بینینیان بە تەلەسکۆبە باوەکان کارێکی مەحاڵ بوو، ئەمەش بۆشاییەکی گەورەی لە تێگەیشتنی ئێمەدا دروستکردبوو سەبارەت بەوەی گەلەئەستێرەکان چۆن گەشە دەکەن. لە پاڵ ئەمەدا، زانایان توانیویانە گەلەئەستێرەیەکی زۆر گەنج بناسنەوە کە تەنها ٣٠٠ ملیۆن ساڵ دوای تەقینەوە گەورەکە (Big Bang) گەشانەتەوە، کاتێک یەکەمین ئەستێرەکان خەریکی داگیرسان و داڕشتنی گەردوون بوون. ئەم تەنە گەردوونییە لە ڕێگەی تێبینییە قووڵەکانەوە دۆزراوەتەوە کە تیشکێکیان گرتووە کە زیاتر لە ١٣ ملیار ساڵە بە ڕێگاوەیە، ئەمەش ڕێگە بە زانایان دەدات ببنە شایەتحاڵی ئەو ساتەی کە گەلەئەستێرەکان سەرەتاییترین پێکهاتەکانی خۆیان دروستکردووە.
شیکردنەوە سەرەتاییەکان دەریدەخەن کە ئەم گەلەئەستێرە نوێیە بچووکە و دەوڵەمەندە بە گازی هایدرۆجین و بە خێراییەکی زۆر ئەستێرەی زەبەلاح دروست دەکات، ئەمەش زانیاری دەگمەن دەداتە دەست زانایان لەسەر ئەوەی چۆن یەکەم نەوەی گەلەئەستێرەکان لە گازە سەرەتاییەکانەوە دروستبوون. توێژەران پێیان وایە ناوکە درەوشاوەکەی بەهۆی کۆمەڵە ئەستێرەیەکی زەبەلاحی تەمەن کورتەوەیە، کە تیشکە بەهێزەکانیان یارمەتیدەر بوون لە پاککردنەوەی هەورە گازییەکانی دەوروبەریان و بوونەتە هۆی خێراکردنی لەدایکبوونی سیستەمێکی گەلەئەستێری گەنج. تا ماوەیەکی نزیکیش، لێکۆڵینەوە لە تەنە کۆنەکانی لەو شێوەیە کارێکی ئەستەم بوو، چونکە تیشکەکەیان بەهۆی فراوانبوونی گەردوونەوە گۆڕدراوە بۆ درێژیی شەپۆلی "ژێر سوور" کە لە چاوی ئامێرە کۆنەکان شاراوە بوو.
ئەم دۆزینەوانە دەرگایەکی نوێ بە ڕووی تێگەیشتن لە تەمەنی منداڵیی گەردووندا دەکەنەوە و زانایان لێ نزیک دەکەنەوە کە بزانن چۆن هەورە سادەکانی ماددە گۆڕدراون بۆ ئەو گەلەئەستێرە ئاڵۆزانەی ئەمڕۆ دەیانبینین. دەرکەوتنی ئەو پردە تیشکدارانەی نێوان گەلەئەستێرەکان و بینینی سەرەتای دروستبوونی گەردوون، وێنەیەکی نوێی نژیاروانی گەردوونمان بۆ دەکێشن و پێمان دەڵێن کە ئێمە لە ناو تۆڕێکی گەورە و زیندووی گەردوونی دەژین کە هێشتا زۆر نهێنی تێدایە بۆ دۆزینەوە.
سەرچاوە: ڕاپۆرتی ڕوانگەی باشووری ئەوروپا، گۆڤاری Astrophysical Journal، ئاژانسی ناسا و پەیمانگای زانستی تەلەسکۆبی بۆشایی ئاسمان