تێلسکۆپی جەیمس وێب ئاوێتە کیمیایییە کاربۆنییە ئاڵۆزەکان لە بەرگەهەوای هەسارەیەکی دووردا دەدۆزێتەوە

 وێستگە ستایل – سۆلین عوسمان

دۆزینەوەیەکی نوێی تێلسکۆپی جەیمس وێب تێگەیشتنی زانایان سەبارەت بە چۆنیەتی دروستبوونی کیمیای ئاڵۆز لە دەرەوەی کۆمەڵەی خۆر دەگۆڕێت، ئەمەش دوای ئەوەی گەردوونناسان بوونی گەردی دەوڵەمەند بە کاربۆنیان لە بەرگەهەوای هەسارەیەکی دووری دەرەوەی کۆمەڵەی خۆردا پشتڕاستکردەوە.

ئەم چاودێرییە جەخت دەکاتە سەر هەسارەیەکی گازیی گەرم کە بە دەوری ئەستێرەیەکدا دەسووڕێتەوە و سەدان ساڵی تیشکی لە ئێمەوە دوورە. ئامێرە پێشکەوتووەکانی جەیمس وێب کە بە تیشکی ژێر سوور کار دەکەن، نیشانەکانی میتانی، دووەم ئۆکسیدی کاربۆن و پاشماوەی گەردە کاربۆنییە ئاڵۆزەکانیان (Hydrocarbons) دۆزیوەتەوە. ئەم دۆزینەوانە ئاماژە بەوە دەدەن کە بەرگەهەوای هەسارەکان دەتوانن باوەش بۆ پرۆسە کیمیایییە دەوڵەمەندترەکان بکەن وەک لەوەی پێشتر بڕوای پێ دەکرا.

توێژەران ڕوونی دەکەنەوە کە ئەم جۆرە گەردانە بە "بەردی بناغە"ی ئەو زنجیرەیە دادەنرێن کە لە کۆتاییدا دەبێتە هۆی دروستبوونی کیمیای پێش-ژین (Prebiotic Chemistry). هەرچەندە هەسارەکە خۆی زۆر گەرمە و بۆ ژیان دەست نادات، بەڵام بەرگەهەواکەی وەک تاقیگەیەکی سروشتی وایە بۆ خوێندنی ڕەفتاری کیمیای کاربۆن لە ژێر بارودۆخی سەختدا.

شیکارییە وردەکان دەریدەخەن کە پێکهاتەی بەرگەهەواکە بەرەنگاری ئەو مۆدێلە کۆنانە دەبێتەوە کە وایان دادەنا هەسارە گازییەکان پێکهاتەی کیمیایی سادەیان هەیە. زانیارییەکان ئاماژە بە تێکەڵبوونی چالاکی ستوونی و کارلێکی گەرمی بەرز دەدەن کە بەردەوام شێوەی بەرگەهەواکە دەگۆڕن. زانایان پێیان وایە ڕەنگە پرۆسەی هاوشێوە لە هەسارە بچووکتر و فێنکەکانیشدا ڕوو بدات.

ئەم دۆزینەوەیە لەسەر بنەمای ساڵانێک لە توێژینەوەی هەسارەکانی دەرەوەی کۆمەڵەی خۆر بونیاد نراوە، کە سەرەتا تەنها بە دۆزینەوەی هەسارەکان دەستی پێکرد و پاشان گەشەی سەند بۆ دیاریکردنی تایبەتمەندییەکانی بەرگەهەواکانیان. تێلسکۆپەکانی پێشوو تەنها دەیانتوانی ئاماژە بەم جۆرە کیمیایە بدەن، بەڵام ئێستا جەیمس وێب ڕێگە دەدات بە پێوانەکردنی ڕاستەوخۆ و ورد.

لە کۆتاییدا، گەردوونناسان دەڵێن ئەم دۆزینەوەیە هەنگاوێکی تری گەورەیە بەرەو تێگەیشتن لەوەی کە کیمیای ئاڵۆز تا چەند لە گەلەئەستێرەکەماندا بڵاوە، ئەمەش بنەمایەکی زانستی بەهێز بۆ گەڕانەکانی داهاتوو بەدوای جیهانە شیاوەکان بۆ ژیان دادەڕێژێت.

سەرچاوە : ناسا، ئاژانسی بۆشاییی ئەورووپا، تیمی زانستی تێلسکۆپی جەیمس وێب

PM:08:31:15/01/2026

ئه‌م بابه‌ته 68 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌