گەردوونناسان ڕەفتارێکی نائاسایی لە نزیک کونێکی ڕەشی مەزن لە چەقی گەلەئەستێرەیەکی نزیکدا دەبینن

 وێستگە ستایل  – سۆلین عوسمان

گەردوونناسان ئاماژە بە زنجیرەیەک تەقینەوەی وزەی نائاسایی دەکەن کە لەو ناوچەیەوە دێت کە دەوری کونێکی ڕەشی مەزنی داوە لە گەلەئەستێرەیەکی نزیک، ئەمەش زانیارییەکی دەگمەن دەربارەی چۆنیەتی کارلێکی ئەم زەبەلاحە گەردوونییانە لەگەڵ دەوروبەریان دەخاتە ڕوو.

ئەم ئاماژانە لە ڕێگەی چەندین درێژە شەپۆلی جیاوازەوە دۆزراونەتەوە، لەوانە تیشکی ئێکس و شەپۆلی ڕادیۆیی، کە دەریدەخەن ئەو ماددانەی بەرەو ناوەوەی کونە ڕەشەکە دەچن بە شێوەیەکی چاوەڕواننەکراو ڕەفتار دەکەن. لەبری لێشاوێکی جێگیر، توێژەران تێبینی "کڵپە"ی پچڕپچڕیان کردووە، کە ئاماژەیە بۆ چالاکییەکی موگناتیسی توند لە نزیک "ئاسۆی ڕووداو" (Event Horizon).

بەپێی وتەی زانایان، ڕەنگە ئەم ڕەفتارە پەیوەندی بە گۆڕانکاری لەناکاو لە "پەپکەی کۆکەرەوە" (Accretion Disk)ی کونە ڕەشەکەوە هەبێت، کە تێیدا گاز و تۆز بە خێرایییەکی یەکجار زۆر بەرەو ناوەوە دەسووڕێنەوە. ئەم ناسەقامگیرییانە دەبنە هۆی ئازادکردنی بڕێکی زۆر لە وزە، کە بۆ ماوەیەکی کورت ئەو ناوچانە ڕووناک دەکەنەوە کە بەزۆری لە چاو شاراوەن.

وردەکارییە زیاترەکان دەریدەخەن کە کڵپەکان هاوکاتن لەگەڵ گۆڕانکاری لەو "فوارە" پلازمایانەی (Plasma Jets) کە لە دەوروبەریدان، ئەمەش پەیوەندییەکی بەهێز لە نێوان کایە موگناتیسییەکان و پرۆسەی خۆراکپێدانی کونە ڕەشەکە دەسەلمێنێت. ئەمە تەحەدای ئەو تێگەیشتنە کۆنانە دەکات کە پێیان وابوو پەپکەی کۆکەرەوە بە تێپەڕبوونی کات بە شێوەیەکی هێمنتر گەشە دەکات.

کونە ڕەشەکان بۆ چەندین دەیەیە دەخوێندرێن، بەڵام چاودێری ڕاستەوخۆی دەوروبەری نزیکیان هێشتا زۆر قورسە. پێشکەوتنەکان لە ڕوانگە بۆشایییەکان و تۆڕە جیهانییەکانی تێلسکۆپ، ئێستا ڕێگە بە گەردوونناسان دەدەن ئەم ڕووداوە کاتییانە بە ڕوونییەکی بێ وێنە تۆمار بکەن.

ئەنجامەکان ئەوە دەردەخەن کە کونە ڕەشەکان تەنها "چاڵێکی گەردوونی" نین، بەڵکو بزوێنەرێکی چالاکن کە توانای کارکردنە سەر تەواوی گەلەئەستێرەکانیان هەیە و ڕۆڵ دەبینن لە دروستبوونی ئەستێرەکان و گەشەکردنی گەلەئەستێرەکان لەسەر ئاستێکی فراوان.

سەرچاوە : ڕوانگەی باشووری ئەورووپا، بەشی فیزیای گەردوونی ناسا، هاوکاری نێودەوڵەتی بۆ توێژینەوەی کونە ڕەشەکان

PM:08:30:15/01/2026

ئه‌م بابه‌ته 68 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌