سمکۆی شکاک؛ پێشەنگی خەباتی نەتەوەیی و دامەزرێنەری قەوارەی کوردی لە ڕۆژھەڵات

وێستگە ستایل - سۆلین عوسمان

ئیسماعیل ئاغای شکاک، ناسراو بە سمکۆی شکاک، یەکێکە لە دیارترین سەرکردە شۆڕشگێڕەکانی مێژووی نوێی کورد. ئەو وەک ڕێبەری ھۆزی شکاک، بۆ ماوەی زیاتر لە دە ساڵ دژی حکوومەتی ناوەندیی ئێران جەنگا و توانی ناوچەیەکی بەرفراوان لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان بخاتە ژێر دەسەڵاتی خۆیەوە بە ئامانجی بەدیھێنانی سەربەخۆیی و دامەزراندنی دەوڵەتێکی کوردی.

سمکۆ لە ساڵی ١٨٨٧ لە گوندی چەھریقی نزیک سەلماس لەدایکبووە. ئەو لە بنەماڵەیەکی دەسەڵاتدار و خاوەن پێگەی کۆمەڵایەتی گەورە بووە کە مێژوویەکی دووریان لە سەرکردایەتیکردنی کورددا ھەبووە. دوای کوژرانی جەعفەر ئاغای برای، ئەرکی سەرکردایەتیکردنی ھۆزی شکاکی گرتە ئەستۆ. سەردەمی دەرکەوتنی سمکۆ وەک ڕێبەرێکی سیاسی، ھاوکات بوو لەگەڵ کۆتاییھاتنی جەنگی جیھانیی یەکەم و لاوازبوونی ئیمپراتۆریەتەکانی ناوچەکە، کە ئەمەش دەرفەتی بۆ ڕەخساند تا وەک کارەکتەرێکی نەتەوەیی دەست بە جموجۆڵ بکات.

شۆڕشی سمکۆ لە ساڵی ١٩١٨ بە فەرمی دەستی پێکرد و توانی شارە گرنگەکانی وەک ورمێ، مەھاباد، سەلماس و خۆی کۆنترۆڵ بکات. یەکێک لە ڕووداوە توند و جێ مشتومڕەکانی ژیانی، کوژرانی مار شەمعوون ڕێبەری ئایینی ئاشوورییەکان بوو، کە سمکۆ بە مەترسیی دەزانی بۆ سەر خاکی کورد. سمکۆ چەندین جار ڕووبەڕووی سوپای ئێران بووەوە و تەنانەت لە ساڵی ١٩٢٢ مەھابادی کردە پایتەختی دەسەڵاتەکەی و ڕۆژنامەی تایبەت بە زمانی کوردی تێدا دەرکرد و واژووی "لایەنگری سەربەخۆیی کوردستان"ی بەکاردەھێنا.

بیری نەتەوەیی لای سمکۆ تەنھا لە چەکدا قەتیس نەمابوو، بەڵکو لە ساڵی ١٩١٣ بە ھاوکاری عەبدولڕەزاق بەدریخان یەکەمین قوتابخانەی کوردی لە شاری ماکۆ دامەزراند. ئەو ھەمیشە لە ھەوڵی ئەوەدا بوو پشتیوانیی دەوڵەتە زلھێزەکانی وەک ڕووسیا و بەریتانیا بەدەستبھێنێت، ھەرچەندە گۆڕانی بەرژەوەندییەکانی ئەو دەوڵەتانە و پیلانی داگیرکەرانی ناوچەکە، زۆر جار دەبنە ڕێگر لەبەردەم سەرکەوتنی یەکجاریی شۆڕشەکەی.

پاش ساڵانێکی درێژ لە خەبات و چەندین جار شکستی سەربازی و دووبارە ھەستانەوە، دواجار سمکۆی شکاک لە ٣٠ی حوزەیرانی ١٩٣٠ لە شاری شنۆ، بە پیلانێکی داڕێژراوی کاربەدەستانی حکوومەتی ئەو کاتەی ئێران (ڕەزا شا) لە کاتی چاوپێکەوتنێکدا کوژرا. کوژرانی ئەو کۆتایی بە قۆناغێکی گرنگی شۆڕشی چەکداری ھێنا، بەڵام ڕێگەی بۆ نەوەکانی دوای خۆی وەک قازی محەممەد خۆش کرد تا خەباتی نەتەوەیی بەردەوام بکەن.

سەرچاوەکان: توێژینەوەکانی مێژوونووسان (وەدیع ژوایدە، مارتن ڤان بڕاونێسن، و مەھرداد کیا)، ئەرشیفی مێژووی ڕۆژھەڵاتی کوردستان.

AM:03:34:21/08/2026

ئه‌م بابه‌ته 100 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌