ڕەگ و ڕیشە دێرینەکان؛ چۆن کۆنترین مۆنۆمێنتی جیهان مێژووی مرۆڤایەتی دەنووسێتەوە؟
وێستگە ستایل-
ڕەگ و ڕیشە دێرینەکان؛ چۆن کۆنترین مۆنۆمێنتی جیهان مێژووی مرۆڤایەتی دەنووسێتەوە؟
وێستگە ستایل - سۆلین عوسمان
شوێنەواری "گۆبەکلی تەپە" (Göbekli Tepe) لە ئێستادا وەک یەکێک لە گرنگترین و
کاریگەرترین دۆزینەوە مێژووییەکانی سەردەم سەیر دەکرێت، کە توانیویەتی تەواوی
تێگەیشتنی مێژوونووسان و شوێنەوارناسان بۆ سەرەتای سەرهەڵدانی شارستانییەتەکانی
مرۆڤ بگۆڕێت. ئەم شوێنەوارە نەک تەنها وەک کۆنترین مۆنۆمێنتی جیهان ناسراوە، بەڵکو
وەک وەرچەرخانێکی گەورە لە زانستی مرۆڤناسیدا دادەنرێت، چونکە چەندین تیۆری و
باوەڕی چەسپاوی پێشووی دەربارەی ژیانی مرۆڤە سەرەتاییەکان و گەشەسەندنی کۆمەڵگەکان
هەڵوەشاندەوە.
ئەم پەرستگە و پەرژینە بەردینە مەزنە کە دەکەوێتە باکووری کوردستان (باشووری
ڕۆژهەڵاتی تورکیا)، مێژووەکەی بۆ زیاتر لە ١١ هەزار ساڵ لەمەوبەر دەگەڕێتەوە. گرنگی
ئەم شوێنەوارە لەوەدایە کە هەزاران ساڵ پێش "ستۆنهێنج" لە بەریتانیا و تەنانەت پێش
"پیرامیدەکانی میسر" دروست کراوە. ئەمە بەو مانایەیە کە کاتێک مرۆڤەکان خەریکی
تاشینی ئەم بەردە زەبەلاحانە و دروستکردنی ئەم مۆنۆمێنتە گەورەیە بوون، جیهان هێشتا
لە قۆناغی کۆچەری و ڕاوکاریدا بووە، ئەمەش گۆبەکلی تەپە دەکاتە کۆنترین پەرستگەی
ناسراوی مرۆڤایەتی کە تا ئێستا دۆزرابێتەوە.
شوێنەوارناسان لەو بڕوایەدان کە ئەم شوێنە وەک ناوەندێکی مەراسمی و شوێنێکی پیرۆز
بۆ کۆبوونەوەی نەتەوە و هۆزە جیاوازەکان خزمەتی کردووە، نەک تەنها شوێنێک بۆ
نیشتەجێبوون. ئەم دۆزینەوەیە ئەو باوەڕە مێژووییە کۆنەی خستە ژێر پرسیارەوە کە
دەیگوت "کشتوکاڵ پێش دروستکردنی مۆنۆمێنتەکان" بووە. پێشتر وا دەزانرا مرۆڤەکان
سەرەتا فێری کشتوکاڵ بوون و نیشتەجێ بوون، ئینجا بیریان لە دروستکردنی شوێنی ئایینی
مەزن کردووەتەوە، بەڵام گۆبەکلی تەپە دەیسەلمێنێت کە ئایین و ڕێوڕەسمەکان هۆکاری
سەرەکی بوون بۆ ئەوەی مرۆڤەکان بەیەکەوە کۆببنەوە و دەست بە دروستکردنی شارستانییەت
بکەن.
هەڵکۆڵینە بەردەوامەکان لەم ناوچەیەدا ڕۆژ لە دوای ڕۆژ پەردە لەسەر نەخش و
تاشەبەردە سەرسوڕهێنەرەکان لادەبەن کە وێنەی ئاژەڵی کێوی، باڵندە و هێمای ئاڵۆزیان
لەسەر کێشراوە. ئەم تەلارسازییە ورد و ئاڵۆزە دەریدەخات کە کۆمەڵگە ڕاوکارەکانی پێش
مێژوو، خاوەنی ڕێکخستنی کۆمەڵایەتی زۆر باڵا و توانایەکی ئەندازیاری پێشکەوتوو بوون
کە پێشتر بە خەیاڵی کەسدا نەدەهات. ئەو تاشەبەردانەی شێوەی (T)یان هەیە و کێشیان
دەگاتە چەندین تۆن، بەبێ هەبوونی ئامێری مۆدێرن و تەنها بە ئامرازە بەردینە
سەرەتاییەکان تاشراون، ئەمەش گەورەیی داهێنان و ئیرادەی مرۆڤی ئەو سەردەمە نیشان
دەدات.
گۆبەکلی تەپە وەک یەکێک لە گەورەترین دۆزینەوەکانی مێژووی مرۆڤایەتی دەمێنێتەوە،
چونکە دەروازەیەکی نوێی بۆ تێگەیشتن لە ڕەگ و ڕیشەی کەلتووری ڕێکخراوی مرۆڤ کردەوە.
ئەم شوێنەوارە پێمان دەڵێت کە مێژووی ئێمە زۆر قووڵتر و ئاڵۆزترە لەوەی لە کتێبە
مێژووییە کلاسیکییەکاندا نووسراوەتەوە. وەک سیمبولێکی داهێنان، ئەم مۆنۆمێنتە
بەردەوام دەبێت لە سەرسامکردنی جیهان و ڕاکێشانی توێژەران بۆ ناو دڵی ڕابردوو،
تاوەکو نهێنییەکانی ئەو قۆناغە بدۆزنەوە کە تێیدا مرۆڤ بۆ یەکەمجار بناغەی ژیانی
کۆمەڵایەتی و ئایینی دانا.
سەرچاوە: یونسکۆ (UNESCO)، تیمەکانی توێژینەوەی شوێنەوارناسی، لێکۆڵینەوەکانی
میراتی جیھانی.
PM:11:22:26/06/2026
ئهم بابهته 96
جار خوێنراوهتهوه