کۆتایی ئیمپراتۆریەت؛ چۆن ڕووخانی قوستەنتینیە نەخشەی مێژووی جیهانی گۆڕی؟
وێستگە ستایل-
کۆتایی ئیمپراتۆریەت؛ چۆن ڕووخانی قوستەنتینیە نەخشەی مێژووی جیهانی گۆڕی؟
وێستگە ستایل - سۆلین عوسمان
مێژوونووسان تا ئێستاش ڕووخانی شاری قوستەنتینیە بە یەکێک لە کاریگەرترین و
وەرچەرخانە هەرە گرنگەکانی مێژووی جیهان دادەنێن. داگیرکردنی دراماتیکی ئەم شارە لە
ساڵی ١٤٥٣دا، نەک تەنها کۆتایی بە ئیمپراتۆریەتی بێزەنتی هێنا، بەڵکو بە تەواوی
دیمەنی سیاسی، ئابووری و کلتوریی کیشوەرەکانی ئەوروپا، ئاسیا و ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی
گۆڕی. دوای تێپەڕبوونی زیاتر لە پێنج سەدە بەسەر ئەو ڕووداوەدا، هێشتا وەک خاڵێکی
جیاکەرەوە دەبینرێت کە جیهانی لە چەرخی ناوەڕاستەوە بەرەو سەردەمێکی نوێی
شارستانیەت برد و کاریگەرییە قووڵەکانی تا ئەمڕۆش لە کلتوری جیهانیدا دەبینرێنەوە.
قوستەنتینیە، کە لە ئێستادا بە شاری ئەستەمبوڵ دەناسرێت، بۆ ماوەی زیاتر لە هەزار
ساڵ وەک پایتەختی ئیمپراتۆریەتی بێزەنتی (ڕۆمای ڕۆژهەڵات) خزمەتی کردبوو. ئەم شارە
بەهۆی دیوارە بەرگرییە مەزن و بەهێزەکانی و شوێنە ستراتیژییەکەی لە نێوان هەردوو
کیشوەری ئەوروپا و ئاسیا، وەک قەڵایەکی داگیرنەکراو تەماشا دەکرا. لەو سەردەمەدا
قوستەنتینیە چەقێکی بێوێنەی بازرگانی، ئایینی، زانستی و هێزی سیاسی بوو لە جیهاندا.
پێگەی جوگرافی شارەکە وای کردبوو کە ببێتە پردێکی پەیوەندی و جێگەی بایەخی هەموو
ئەو هێزانەی کە دەیانویست کۆنترۆڵی ڕێڕەوە بازرگانییەکانی نێوان ڕۆژهەڵات و ڕۆژئاوا
بکەن.
لە ساڵی ١٤٥٣دا، شارەکە کەوتە ژێر گەمارۆیەکی توندی هێزەکانی سوڵتان محەمەدی دووەم،
فەرمانڕەوای گەنج و لێهاتووی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی. سوڵتان محەمەد کە دواتر
نازناوی "فاتیح"ی پێدرا، هێزێکی سەربازی گەورەی کۆکردەوە کە بە پێشکەوتووترین چەک و
تۆپهاوێژەکانی ئەو سەردەمە پاڵپشتی دەکران. بۆ ماوەی چەندین هەفتە، تۆپە
زەبەلاحەکانی عوسمانییەکان دیوارە ئەفسانەییەکانی شارەکەیان بۆردومان کرد، کە بۆ
چەندین سەدە لە بەرامبەر دەیان هێرش و داگیرکاریی جیاوازدا خۆیان ڕاگرتبوو. ئەم
گەمارۆدانە یەکێک بوو لە یەکەمین جەنگە گەورانەی کە تێیدا تەکنەلۆژیای نوێی سەربازی
ڕۆڵێکی یەکلاکەرەوەی تێدا گێڕا.
هێرشی کۆتایی و یەکلاکەرەوە لە ٢٩ی ئایاری ١٤٥٣دا ئەنجامدرا. دوای شەڕێکی سەخت و
خوێناوی، هێزەکانی عوسمانی توانییان دیوارەکان ببڕن و بچنە ناو جەرگەی شارەکەوە.
لەو کاتەدا ئیمپراتۆری بێزەنتی، کۆنستانتینی یازدەیەم، لە کاتی بەرگریکردن لە
شارەکەدا کوژرا، ئەمەش کۆتایی فەرمی بە ئیمپراتۆریەتی بێزەنتی هێنا کە بۆ چەندین
سەدە میراتگری شارستانیەتی ڕۆمانی بوو. دوای سەرکەوتن، سوڵتان محەمەدی دووەم
بڕیاریدا قوستەنتینیە بکاتە پایتەختی نوێی ئیمپراتۆریەتە فراوانەکەی، ئەمەش
وەرچەرخانێکی گەورەی سیاسی بوو کە هێزی ئیسلامی و عوسمانیی لە ناو جەرگەی ئەوروپادا
چەسپاند.
لێکەوتەکانی ڕووخانی ئەم شارە تەنها لە سنووری سەربازیدا نەمایەوە، بەڵکو شەپۆلێکی
گەورەی گۆڕانکاریی بەدوای خۆیدا هێنا. زۆرێک لە زانا و ڕۆشنبیرانی بێزەنتی بەرەو
ڕۆژئاوای ئەوروپا هەڵاتن و لەگەڵ خۆیاندا دەستنووسە دەگمەنەکانی یۆنانی و ڕۆمانی
کۆنیان برد، کە ئەمەش بووە هەوێنی سەرەکی بۆ سەرهەڵدانی بزووتنەوەی ڕێنیسانس
(دووبارە بوژانەوەی زانستی) لە ئەوروپا. لە لایەکی دیکەوە، کۆنترۆڵکردنی ڕێڕەوە
بازرگانییەکان لەلایەن عوسمانییەکانەوە، وڵاتانی ئەوروپای ناچار کرد بەدوای ڕێگەی
دەریایی نوێدا بگەڕێن بۆ گەیشتن بە ئاسیا، ئەمەش دەرگای بۆ "سەردەمی دۆزینەوەکان" و
دۆزینەوەی کیشوەرە نوێیەکان واڵا کرد.
ئەمڕۆ مێژوونووسان ڕووخانی قوستەنتینیە وەک تەنها سەرکەوتنێکی سەربازی نابینن،
بەڵکو وەک کۆتاییهاتنی چەرخی ناوەڕاست و دەستپێکی سەردەمێکی نوێ لە مێژووی
مرۆڤایەتیدا دەیناسێنن. ئەم ڕووداوە پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکانی دووبارە داڕشتەوە
و کاریگەرییەکی هەمیشەیی لەسەر گەشەکردنی کلتوری و سیاسی جیهان بەجێهێشت. میراتی
ئەو سەردەمە و ئەو گۆڕانکارییە گەورانە، تا ئێستاش لە تەلارسازی، کلتور و ناسنامەی
مێژوویی شاری ئەستەمبوڵ و جیهانی مۆدێرندا بە ڕوونی هەستی پێدەکرێت و وەک وانەیەکی
گرنگی مێژوویی دەمێنێتەوە.
سەرچاوە: توێژینەوەکانی مێژووی چەرخی ناوەڕاست، لێکۆڵینەوە بێزەنتییەکان و تۆمارە
مێژووییەکانی فەتحی قوستەنتینیە لەلایەن عوسمانییەکانەوە.
PM:07:45:25/06/2026
ئهم بابهته 28
جار خوێنراوهتهوه