نهێنییەکانی مردنی ڕەش: ئەو پەتا تاقەتپڕوکێنەی مێژووی گۆڕی

وێستگە ستایل - سۆلین عوسمان

مردنی ڕەش وەک یەکێک لە وێرانکەرترین پەتاکانی مێژووی مرۆڤایەتی دەمێنێتەوە. نزیکەی حەوت سەدە دوای ئەوەی بە ئەوروپا، ئاسیا و ئەفریقادا بڵاوبووەوە، هێشتا مێژوونووسان و زانایان بەردەوامن لە لێکۆڵینەوە لەوەی چۆن ئەم نەخۆشییە شارستانییەتەکانی گۆڕی و ڕێڕەوی مێژووی گۆڕی.

ئەم پەتایە لە ناوەڕاستی سەدەی چواردەهەمدا لە ئەوروپای دا و مەزندە دەکرێت بووبێتە هۆی گیانلەدەستدانی دەیان ملیۆن کەس. گوندەکان بە تەواوی چۆڵ بوون، ئابووری داڕما و پێکهاتە کۆمەڵایەتییەکان بە شێوەیەکی دراماتیکی گۆڕانکارییان بەسەردا هات. ترس بە هەمان خێرایی نەخۆشییەکە بڵاوبووەوە و هەموو لایەکی گرتەوە.

توێژینەوە نوێیەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە هۆکاری سەرەکی مردنی ڕەش بەکتریایەک بووە بە ناوی (Yersinia pestis)، کە لە ڕێگەی کێچەکانەوە کە مشکەکان هەڵیانگرتبوو دەگوازرایەوە. بەڵام هێشتا چەندین پرسیار بێ وەڵام ماونەتەوە سەبارەت بەbخێرایی بڵاوبوونەوەی و جیاوازی ڕێژەی مردن لە ناوچەیەک بۆ ناوچەیەکی تر.

دۆزینەوە شوێنەوارییەکان و شیکاری DNA بۆ پاشماوە کۆنەکان سەرەداوی نوێیان داوەتە دەست زانایان. توێژەران توانیویانە شوێنەواری بەکتریای تاعون لە گۆڕستانە کۆنەکاندا بدۆزنەوە، ئەمەش یارمەتیدەر بووە بۆ دووبارە نەخشاندنی ڕێگای گواستنەوەی نەخۆشییەکە لە نێوان کیشوەرەکاندا.

ئەم پەتایە تەنها کارەساتێکی تەندروستی نەبوو، بەڵکو سیستەمی کارکردنی گۆڕی، پێکهاتە دەرەبەگایەتییەکانی لاواز کرد و بوو بە هۆی گۆڕانکاری گەورەی ئابووری. لە هەندێک ناوچە، کەمیی هێزی کار بوو بە هۆی باشتربوونی باری گوزەرانی کرێکارە ڕزگاربووەکان، لە کاتێکدا لە شوێنانی تر ناسەقامگیری سیاسی لێکەوتەوە.

ئەمڕۆ، مردنی ڕەش وەک بیرخەرەوەیەک کاردەکات بۆ لاوازی مرۆڤ لە بەرامبەر نەخۆشییە گوازراوەکان و گرنگی توێژینەوەی زانستی و ڕێکارە تەندروستییە گشتییەکان بۆ بەرەنگاربوونەوەی هەر هەڕەشەیەکی هاوشێوە لە داهاتوودا.

لێکۆڵینەوە مێژووییەکانی ئەوروپای سەدەکانی ناوەڕاست و توێژینەوە نوێیەکان  پەتاناسی.

PM:11:21:21/06/2026

ئه‌م بابه‌ته 120 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌