ئیبن خەلدون؛ ئەو بیرمەندەی سنوورەکانی مەعریفەی بەزاند و بووە ڕێپیشاندەری

فەیلەسوفانی ڕۆژئاوا

وێستگە ستایل - سۆلین عوسمان

ئیبن خەلدون، ئەو زانا و فەیلەسوفە گەورەیەی کە بە داھێنەری ڕاستەقینەی زانستی

کۆمەڵناسی دادەنرێت، توانیویەتی لە ڕێگەی لێکۆڵینەوە ورد و قووڵەکانییەوە

گۆڕانکاری بنەڕەتی لە تێگەیشتنی مرۆڤ بۆ کۆمەڵگە و گۆڕانکارییە

کۆمەڵایەتییەکان دروست بکات. ئەو تەنیا مێژوونووسێک نەبوو کە

ڕووداوەکان بگێڕێتەوە، بەڵکو داھێنەری چەمکێکی نوێ بوو بە ناوی "زانستی

کولتوور" کە تێیدا لە هەناوی پرسە ئاڵۆزە مرۆییەکاندا هەوڵی دا چارەسەری

ڕیشەیی بۆ گرفتەکانی کۆمەڵگە بدۆزێتەوە.

لە ماوەی تەمەنە پڕ لە زانست و ڕۆشنبیرییەکەیدا، ئەم بیرمەندە ناوازەیە توانیویەتی

زۆرتر لە ١٠ کتێب و دەقە نووسراوە زانستییەکان پێشکەش بە مرۆڤایەتی بکات، کە

هەریەکەیان وەک شاکارێکی فیکری دەژمێردرێن. بەرهەمەکانی تەنها گێڕانەوەی

ڕووداوەکان نین، بەڵکو داڕشتنەوەی یاساکانی گەشەکردن و ڕووخانی

شارستانییەتەکانن، ئەمەش وای کردووە ناوی ئیبن خەلدون وەک یەکێک لە

درەوشاوەترین ناوەکانی مێژووی مرۆڤایەتی بمێنێتەوە.

ئیبن خەلدون لە سایەی ئەم کار و بەرهەمە گەورە و کاریگەرانەیدا، ناوبانگێکی جیهانیی

بێوێنەی پەیدا کردووە، بە جۆرێک کە لە زۆربەی ناوەندە زانستییەکاندا بە "باوکی

کۆمەڵناسی" و پێشەنگی نووسینەوەی زانستییانەی مێژوو دەناسرێت. دەستکەوتە

زانستییەکانی ئەو تەنها لە سنووری جیهانی ئیسلامیدا نەمایەوە، بەڵکو بووە هۆی

ئەوەی لە دەرەوەی ڕۆژهەڵاتیش وەک بلیمەتێکی بێ هاوتا بناسرێت و ناوەندە

ئەکادیمییەکانی ڕۆژئاوا بەوپەڕی ڕێز و ستایشەوە باس لە تیۆرییەکانی

بکەن.

ئەوەی جێگەی سەرنجە، کاریگەرییە قووڵەکانی ئەم بیرمەندەیە لەسەر فەلسەفەی

ڕۆژئاوایی، بە جۆرێک کەسایەتییە ناودارەکانی وەک "مۆنتێسکیۆ" و

"ماکیاڤێلی" بە ئاشکرا کاریگەریی بیرۆکە و تیۆرییەکانی ئەویان لەسەر بووە.

ئەمەش دەریدەخات کە ئیبن خەلدون چەندە پێش سەردەمەکەی خۆی کەوتووە و چۆن توانیویەتی

بناغەیەک بۆ زانستە مرۆییەکان دابڕێژێت کە تا ئەمڕۆش وەک سەرچاوەی سەرەکی بۆ

تێگەیشتن لە پێکهاتەی دەوڵەت و کۆمەڵگە سوودی لێ دەبینرێت.

ئیبن خەلدون نموونەی ئەو زانایەیە کە سنوورە تەقلیدییەکانی لێکۆڵینەوەی تێپەڕاند و

مێژووی لە کۆمەڵێک چیرۆکی کۆنەوە گۆڕی بۆ زانستێکی زیندوو کە دەکرێت پێشبینی

ئاییندەی مرۆڤایەتی پێ بکرێت، هەر بۆیەش ناوی ئەو لە ڕیزی پێشەوەی ئەو

مرۆڤانەدا دەمێنێتەوە کە ڕێڕەوی بیری مرۆییان گۆڕیوە.

سەرچاوە: کتێبی "المقدمة"ی ئیبن خەلدون، ئینسایکلۆپیدیای بریتانیکا، ئەرشیفی

مێژوویی زانستە مرۆییەکان.

PM:10:23:27/05/2026

ئه‌م بابه‌ته 52 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌