شارە بێدەنگەکانی ڕیف لە ژێر بەستەڵەکی جەمسەری باشوور

وێستگە ستایل - سۆلین عوسمان

تیمێکی نێودەوڵەتی لە زانایانی بایۆلۆژی دەریایی، سیستەمێکی بەرفراوانی ڕیفی

زیندوویان لە ژێر ڕەفە سەهۆڵییە تواوەکانی جەمسەری باشوور دۆزیوەتەوە، کە

پەردە لەسەر سیستمێکی ژینگەیی لادەبات کە بۆ هەزاران ساڵ لە ناو تاریکی و پلەی

گەرمی بەستوودا ڕزگاریان بووە. ئەم دۆزینەوەیە کە بە بەکارهێنانی ژێر دەریاییە

ڕۆبۆتییەکانی تەیار بە پشکنەری گەرمی و هەستەوەرە بایۆلۆژییەکان ئەنجامدراوە،

وەک یەکێک لە گرنگترین دۆزینەوە بایۆلۆژییەکانی ئەم دەهەیە وەسف دەکرێت. زانایان

دەڵێن ئەم ڕیفانە جۆرەها زیندەوەری تێدایە کە پێشتر هەرگیز تۆمار نەکراون، لەوانە

قڕژاڵی شەفاف، وردە زیندەوەری درەوشاوە، و پێکهاتەی ئیسفەنجی زەبەلاح کە لەگەڵ

گۆشەگیرییەکی تونددا خۆیان گونجاندووە.

ئەم گەشتە زانستییە لە ژێر ڕەفە سەهۆڵییەکانی "فیلچنەر-ڕۆن" ئەنجامدرا، کە تێیدا

فڕۆکە بێفڕۆکەوانە ژێر ئاوییەکان بە ناو شەق و کونی تەسکدا بۆ ناو ژوورە

شاراوەکان شۆڕبوونەوە کە پەیوەستن بە زەریای باشوورەوە. توێژەران

پێشبینییان دەکرد ژینگەیەکی وشک و بێ گیان لە بنکی دەریاکەدا ببینن،

بەڵام لە جیاتی ئەوە کۆمەڵە بایۆلۆژییە چڕەکانیان دۆزییەوە کە بۆ چەندین

کیلۆمەتر درێژ دەبنەوە. چەندین زیندەوەر دەرکەوتووە کە پشت بە تیشکی خۆر

نابەستن، بەڵکو پشت بە ماددە خۆراکییە کیمیاییەکان دەبەستن کە لە درزە

گەرمەکانی قووڵایی توێکڵی جەمسەری باشوورەوە بەرز دەبنەوە.

دکتۆر لینا هۆفمان، زانای ژینگەی دەریایی، ڕوونیکردەوە کە ئەم سیستەمە ژینگەییانە

تەحەدای ئەو گریمانە مێژووییانە دەکەن کە سەبارەت بە چۆنیەتی مانەوەی ژیان لە

ژینگە گۆشەگیرەکاندا هەن. شیکارییە جیناتییەکان کە لەسەر پشتی کەشتیی

توێژینەوەکە ئەنجامدراون، گونجانی خانەیی نائاسایییان نیشان داوە کە ڕێگە

بە زیندەوەرەکان دەدات میتابۆلیزمەکەیان کەم بکەنەوە بۆ ئاستی سڕبوون بۆ ماوەی

چەندین ساڵ. هەندێک لەو میکرۆبانەی لە ژێر سەهۆڵەکەدا دۆزراونەتەوە، بەرگرییان

لە بەرامبەر پەستانی توند و نەبوونی ئۆکسجین نیشانداوە، ئەمەش وای لە زانایان

کردووە پێشبینی بکەن کە ڕەنگە ژیانی هاوشێوە لە ژێر زەریا سەهۆڵاوییەکانی

"ئەوروپا"ی مانگی هەسارەی موشتەریدا هەبێت.

ئەم دۆزینەوەیە نیگەرانییە ژینگەییە بەپەلەکانیش دەورووژێنێت. توێژەران تێبینی

نیشانەکانی ئەوەیان کردووە کە تەوژمە گەرمەکانی زەریا دەبنە هۆی تێکدانی

سەقامگیری بەشەکانی ژینگەی ڕیفەکان، چونکە ڕەفە سەهۆڵییەکانی جەمسەری باشوور

بەردەوامن لە لاوازبوون. زانایان دەترسن پێش ئەوەی ئەم سیستەمە ژینگەییانە بە

تەواوی تێبگەین، بەهۆی گۆڕانکارییە خێراکانی پلەی گەرمییەوە لەناو بچن.

گرووپەکانی پاراستنی ژینگە داوای دروستکردنی ناوچەی پارێزراوی دەریایی

نێودەوڵەتی لە دەوروبەری ئەو ناوچەیە دەکەن.

بەرەی قووڵایی زەریای جەمسەری باشوور بۆ ماوەیەکی درێژ وەک یەکێک لە کەمترین ناوچە

گەڕانی بۆ کراوەکانی سەر زەوی مابووەوە بەهۆی بەربەستە سەهۆڵییە ئەستوورەکان و

بارودۆخی سەختی کەشوهەوا. پێشکەوتنەکانی بواری ڕۆبۆتیک و ژیری دەستکرد لە ماوەی

دە ساڵی ڕابردوودا دواجار ڕێگەیان بە زانایان داوە بگەنە ئەو سیستەمە ژینگەییانەی

کە پێشتر دەستنەکەوتنیان مەحاڵ بوو. دۆزینەوە هاوشێوەکان لە ژێر چ چینە

سەهۆڵییەکانی گرینلاند ئاماژەن بۆ ئەوەی کە زەوی ڕەنگە کۆگای بایۆلۆژی

شاراوەی تێدابێت کە توانای دووبارە نووسینەوەی مێژووی پەرەسەندنیان هەبێت.

زانایان دەڵێن ئەو ڕیفانەی تازە دۆزراونەتەوە ڕەنگە زانیاری گرنگ سەبارەت بە

خۆڕاگری کەشوهەوا، بایۆلۆژی نامۆ و بایۆتەکنەلۆژیای داهاتوو دابین بکەن.

چاوەڕوان دەکرێت ئەنجامەکانی ئەم ئەرکە کاریگەری لەسەر سیاسەتی ژینگەیی و

پرۆگرامەکانی گەڕان بەدوای بۆشایی ئاسمان هەبێت کە بەدوای ژیان لە ژێر زەریا

بەستووەکانی تری کۆمەڵەی خۆردا دەگەڕێن. بڕیارە لە کۆتایی ئەمساڵدا گەشتی زیاتر بۆ

نەخشەکێشانی تەواوی تۆڕەکانی ڕیفی جەمسەری باشوور ئەنجام بدرێت.

سەرچاوە: ڕاپۆرتە زانستییەکانی ڕۆیتەرز، کۆنسێرتیۆمی توێژینەوەی دەریایی جەمسەری

باشوور، پەیمانگای ئیکۆلۆژی جەمسەری.

PM:11:48:12/05/2026

ئه‌م بابه‌ته 192 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌