بەخەبەرهاتنی گڕکانە زەبەلاحەکان: ئەوەی نائارامیی ژێر کێڵگەکانی (Campi Flegrei) دەربارەی زانست و سنوورەکانی پێشبینی گڕکان پێمان دەڵێت

وێستگە ستایل — سۆلین عوسمان

کێڵگە گڕکانییەکانی ژێر شاری ناپۆلی بۆ چەندین دەیەیە بە هێواشی هەڵدەئاوسێن، زەوییەکە بەرز دەکەنەوە و دەبنە هۆی هەزاران بوومەلەرزەی بچووک. ئەمە وای لە زاناکان کردووە ڕووبەڕووی ئەو سنوورە نائارامانە ببنەوە کە زانست چی دەتوانێت بە وردی پێشبینی بکات دەربارەی مەترسیدارترین سیستمە جیۆلۆجییەکانی زەوی.

(Campi Flegrei) — یان "کێڵگە سووتاوەکان" — گڕکانێکی ئاسایی نییە کە تەنها یەک لوتکەی هەبێت. ئەوە سیستمێکی گەورەیە کە تیرەکەی ١٣ کیلۆمەترە و ٣٩ هەزار ساڵ لەمەوبەر بەهۆی تەقینەوەیەکی زەبەلاحەوە دروست بووە کە خۆڵەمێشەکەی هەموو دەریای ناوەڕاستی گرتەوە. لە ژێر گەڕەکەکانی ڕۆژئاوای ناپۆلی، نزیکەی نیو ملیۆن کەس لەسەر یەکێک لە نائارامترین شوێنەکانی زەوی دەژین.

لە ساڵانی پەنجاکانەوە، ئەم شوێنە سێ قۆناغی نائارامی توندی بەخۆیەوە بینیوە کە تێیدا زەوییەکە بە مەترەکان بەرز بووەتەوە و نزم بووەتەوە. نائارامیی ئێستا کە لە ساڵی ٢٠٠٥ەوە دەستی پێکردووە و لە ساڵی ٢٠٢٠ەوە خێراتر بووە، لە هەندێک شوێن زەوییەکەی زیاتر لە مەترێک بەرز کردووەتەوە و هەزاران بوومەلەرزەی دروست کردووە کە زیانیان بە بیناکان گەیاندووە.

ئاڵنگاریی گەورە بۆ زاناکان ئەوەیە کە ئایا ئەم نائارامییانە نیشانەی ئەوەن کە گڕکانەکە خەریکە دەتەقێتەوە، یان تەنها چالاکییەکی ئاسایی ناوەخنی گڕکانەکەیە بێ ئەوەی بتەقێتەوە. لە ئێستادا ئەم دوو ئەگەرە لە ڕێگەی چاودێریکردنەوە بە تەواوی لێک جیا ناکرێنەوە. زانستی پێشبینیکردنی گڕکان زۆر پێشکەوتووە، بەڵام ڕەنگە هەرگیز ئەوەندە ورد نەبێت کە بە تەواوی بە شارێکی نیو ملیۆن کەسی بڵێت کەی دەبێت ماڵەکانیان چۆڵ بکەن.

REF: INGV Monitoring Bulletin, March 2026; De Natale, G. et al., Journal of Volcanology, 2026; European Volcano Observatory assessment, 2025.

PM:10:23:14/04/2026

ئه‌م بابه‌ته 84 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌