جیهانی ژێر دەریایەکان چی دەشارێتەوە؟ دۆزینەوەیەکی نوێ سەبارەت بە زمانی نەهەنگەکان مرۆڤایەتی سەرسام دەکات
وێستگە ستایل - سۆلین عوسمان
توێژینەوەیەکی زانستیی نوێ لەسەر ئاستی جیهان، پەردە لەسەر نهێنییەکی سەرسوڕهێنەری ناو ناخی زەریا و دەریاکان لادەبات، کە تێیدا دەرکەوتووە ئاژەڵە زەبەلاحەکانی وەک نەهەنگ، تەنها بە دەنگ و نیشانەی سادە مامەڵە ناکەن، بەڵکو خاوەنی سیستمێکی پەیوەندیی و گفتوگۆی یەکجار ئاڵۆزن کە تا ئاستێکی زۆر لە زمانی ئاخاوتنی مرۆڤ دەچێت، ئەم دۆزینەوەیەش وایکردووە زانایان بە تەواوی لە تێڕوانینی پێشووی خۆیاندا بچنەوە سەبارەت بە ئاستی ژیری و زیرەکیی ئەم بوونەوەرە دەریاییانە.
بەپێی ئەو زانیارییانەی لە گۆڤاری زانستی "Nature Oceanology" بڵاوکراونەتەوە، ژینگەی ژیانی نەهەنگەکان کاریگەری ڕاستەوخۆی لەسەر شێوازی دەربڕین و گفتوگۆکانیان هەبووە، بە شێوەیەک کە هەر گروپێکیان لە ناوچەیەکی جیاوازی جیهان، خاوەنی زاراوە و "شێوەزارێکی" تایبەت بە خۆیانن. بۆ نموونە، ئەو نەهەنگانەی لە زەریای ئەتڵەسی نیشتەجێن، ڕەنگە تێگەیشتنیان بۆ دەنگی نەهەنگێکی زەریای هێمن یەکجار قورس بێت، ئەمەش دەیسەلمێنێت کە ئەوان تەنها غەریزە بەکارناهێنن، بەڵکو زمانێکی گەشەسەندوویان هەیە کە بەپێی ناوچە جوگرافییەکان دەگۆڕێت.
یەکێکی دیکە لە دۆزینەوە هەرە سەرنجڕاکێشەکانی ناو توێژینەوەکە ئەوەیە کە هەندێک جۆری دۆلفین و نەهەنگ، توانای ئەوەیان هەیە "ناو" بۆ یەکتری دابنێن، توێژەران دەڵێن هەر ئەندامێکی خێزانەکە یان گروپەکە، دەنگێکی ناوازە و تایبەت بە خۆی هەیە کە وەک ناسنامە بەکاردێت بۆ ئەوەی لە کاتی بانگکردن یان پەیوەندیکردندا لە ئەوانی دیکە جیا بکرێتەوە، ئەمەش ئاستێکی زۆر بەرزی کۆمەڵایەتی و هۆشیاریی نیشان دەدات لە ناو ئەو کۆمەڵگە ئاوییانەدا کە پێشتر مرۆڤ وەک ئاژەڵی سادە لێی دەڕوانین.
ئەم پرۆسەی فێربوونە لە پەیوەندییەکی توندوتۆڵی نێوان دایک و بێچووەکە دەستپێدەکات، پسپۆڕان ئاماژە بەوە دەکەن کە دایکەکان کاتێکی زۆر تەرخان دەکەن بۆ ئەوەی بێچووەکانیان فێری ئەم زمانە و شێوازی بەکارهێنانی دەنگەکان بکەن. ئەم دیاردەیە لە زانستدا بە "کولتوری کۆمەڵایەتی" ناودەبرێت، چونکە زانیارییەکان لە نەوەیەکەوە بۆ نەوەیەکی دیکە دەگوازرێنەوە، ڕێک وەک ئەوەی مرۆڤەکان منداڵەکانیان فێری زمان و دابونەریت دەکەن، ئەمەش بوونی جۆرە شارستانیەتێکی تایبەت لە قووڵایی زەریاکاندا دەسەلمێنێت.
ئەم دۆزینەوەیە تەنها لایەنێکی بایۆلۆژی نییە، بەڵکو گۆڕانکارییەکی بنەڕەتییە لە تێگەیشتنی مرۆڤ بۆ ژینگەی دەوروبەری، چونکە دەیسەلمێنێت کە ئێمە بە تەنها نین لەم گەردوونەدا کە خاوەنی کلتوور و زمانی ئاڵۆز بین، بەڵکو لە قووڵایی زەریاکانیشدا، جیهانێکی پڕ لە مانا و گفتوگۆ بوونی هەیە کە ئێستا زانست خەریکە یەکەمین پیتەکانی ئەو زمانە دەخوێنێتەوە و نهێنییەکانیان بۆ جیهان ئاشکرا دەکات.
سەرچاوە: Nature Oceanology