دیوارە مەزنەکەی هیندستان؛ دووەم درێژترین شوورای جیهان کە مێژوو و ئەندازیارییەکی بێوێنە لە خۆدەگرێت
وێستگە ستایل - سۆلین عوسمان
وڵاتی هیندستان خاوەنی یەکێک لە سەرسوڕهێنەرترین تەلارسازییە سەربازی و مێژووییەکانی جیهانە، ئەویش دیواری قەڵای "کومبهالگار"ە کە لە نێو خەڵک و گەشتیاراندا بە "دیوارە مەزنەکەی هیندستان" ناوبانگی دەرکردووە. ئەم دیوارە دوای دیواری چین، بە دووەم درێژترین دیواری دەستکردی مرۆڤ لەسەر گۆی زەوی دادەنرێت و وەک شاکارێکی ئەندازیاریی سەدەکانی ناوەڕاست سەیر دەکرێت کە تا ئەمڕۆش بە پتەوی ماوەتەوە.
ئەم شوێنەوارە مێژووییە کە دەکەوێتە ویلایەتی ڕاجستان لە ڕۆژئاوای هیندستان، بەهۆی گرنگییە مێژوویی و تەلارسازییەکەیەوە، لەلایەن ئاژانسی یونسکۆی سەر بە ڕێکخراوی نەتەوە یەکگرتووەکانەوە وەک یەکێک لە پێگە گرنگەکانی کەلەپووری جیهانی تۆمارکراوە. دانانی ئەم دیوارە لە لیستی یونسکۆدا، نیشانەی ئەو بایەخە نێودەوڵەتییەیە کە بۆ ئەم جۆرە شوێنەوارانە هەیە، کە نەک تەنها بۆ هیندستان، بەڵکو بۆ هەموو مرۆڤایەتی وەک سەرمایەیەکی کولتووری سەیر دەکرێن.
ئەو تایبەتمەندییەی ئەم دیوارە لە شووراکانی دیکەی جیهان جیادەکاتەوە، درێژی و پاناییە بێوێنەکەیەتی. درێژیی دیوارەکە دەگاتە ٣٦ کیلۆمەتر و بە دەوری قەڵایەکی گەورەدا دەسوڕێتەوە کە لەسەر لوتکەی گردەکان دروستکراوە. پانایی دیوارەکان لە نێوان ١٥ بۆ ٢٥ پێدایە، کە بەپێی گێڕانەوە مێژووییەکان و بەڵگە شوێنەوارییەکان، لە هەندێک شوێندا ئەوەندە پان بووە کە دەتوانرا هەشت ئەسپ بەیەکەوە لە تەنیشت یەکتر لەسەری ڕێ بکەن. ئەم دیوارە بە بەکارهێنانی بەردی گەورەی تاشراو و شێوازێکی پتەوی بیناسازی دروستکراوە کە وایکردووە بەرگەی سەدەها ساڵ گۆڕانی کەشوهەوا و هێرشی سەربازیی هەمەجۆر بگرێت.
مێژووی دروستکردنی ئەم دیوارە مەزنە دەگەڕێتەوە بۆ سەدەی پازدەیەمی زایینی، کاتێک لەلایەن "رانا کومبها" کە یەکێک بوو لە فەرمانڕەوا بەهێز و ناسراوەکانی ناوچەی میوار، فەرمانی دروستکردنی بۆ دەرکرا. دیوارەکە بە پلەی یەکەم بۆ مەبەستی بەرگری و پاراستنی قەڵاکە و ئەو پەرستگا و ناوچانەی ناو قەڵاکە دروستکرابوو لە هێرشی دوژمنان و ئیمپراتۆریەتەکانی دەوروبەر. دەوترێت کە پڕۆسەی دروستکردنی ئەم دیوار و قەڵا زەبەلاحە پتر لە ١٥ ساڵی خایاندووە و لە سەردەمی خۆیدا یەکێک بووە لەو قەڵایانەی کە داگیرکردنیان مەحاڵ بووە.
لە ئێستادا دیواری کومبهالگار تەنها نیشانەیەکی سەربازیی کۆن نییە، بەڵکو بووەتە سیمبولێکی کولتووری و گەشتیاریی درەوشاوە کە مێژووی دەوڵەمەندی هیندستان بە جیهان دەناسێنێت. ساڵانە هەزاران گەشتیار لە سەرتاسەری جیهانەوە ڕووی تێدەکەن بۆ بینینی ئەو دیمەنە سەرنجڕاکێشانەی کە لەسەر دیوارەکە دەردەکەون. پاراستنی لەلایەن ڕێکخراوی یەکگرتووەکانەوە گرنگییەکی دووقاتی پێبەخشیوە، چونکە نەک هەر پارێزگاری لە پێکهاتە فیزیاییەکەی دەکرێت، بەڵکو وەک بەشێک لە ناسنامەی مێژوویی ناوچەکە لەناو یادەوەریی جیهاندا بە زیندوویی دەهێڵدرێتەوە.
سەرچاوە: ئەرشیفی ئاژانسی یونسکۆ و گۆڤارە مێژووییەکانی تایبەت بە شوێنەوارەکانی ئاسیا.