گەورەترین فێڵی وێنەگری لە مێژوودا؛ ئەو پۆرترێتەی ئەبراهام لینکۆڵن کە 150 ساڵ خەڵکی بڕوایان پێکرد ساختە دەرچوو

وێستگە ستایل - سۆلین عوسمان

لە سەردەمی ئێستادا کە تەکنەلۆژیای ژیریی دەستکرد (AI) و وێنە ساختەکان (Deepfake) جیهانیان داگیرکردووە، ترسێکی قووڵ لای مرۆڤایەتی دروست بووە کە ئیتر ناتوانرێت جیاوازی لە نێوان ڕاستی و خەیاڵدا بکرێت و متمانە بە بینین نەماوە. بەڵام مێژوو پێمان دەڵێت کە دەستکاریکردنی ڕاستییەکان و وێنەکان تەنها پەیوەست نییە بەم سەردەمە تەکنەلۆژییە، بەڵکو یەکێک لە بەناوبانگترین و کاریگەرترین وێنەکانی مێژووی ئەمریکا کە بۆ زیاتر لە سەدەیەک و نیو وەک "ڕاستییەکی ڕەها" سەیر دەکرا، لە بنەڕەتدا بەرھەمی ساختەکارییەکی زیرەکانە بووە کە ملیۆنان کەسی خەڵەتاندووە.

چیرۆکەکە دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی 1865، ڕێک دوای تیرۆرکردنی سەرۆکی ئەمریکا "ئەبراهام لینکۆڵن". لەو کاتەدا شەپۆلێکی گەورەی خەمباری و خۆشەویستی باڵی بەسەر ئەمریکادا کێشابوو، خەڵکێکی زۆر بە پەرۆشەوە داوای وێنەیەکی شکۆدار و پاڵەوانانەی لینکۆڵنیان دەکرد تاوەکو وەک هێمایەک بۆ ئازادی و یەکپارچەیی وڵات لە ماڵەکانیاندا هەڵیواسن. بەڵام لەو سەردەمەدا کێشەیەکی تەکنیکی هەبوو؛ هیچ وێنەیەکی فۆتۆگرافیی لینکۆڵن لەبەردەستدا نەبوو کە ئەو شکۆ و پۆزە سەرکردانەیەی تێدا بێت کە لەگەڵ قۆناغەکەدا بگونجێت. لێرەدا چاپکەرێکی زیرەک بە ناوی (ویلیام پەیت) دەرفەتەکە دەقۆزێتەوە و بڕیار دەدات "وێنەیەکی نموونەیی" بۆ سەرۆک دروست بکات، بەڵام بە ڕێگەی ساختەکاری.

ئەو کارەی ویلیام پەیت ئەنجامی دا، لە ڕووی مێژووییەوە بە یەکێک لە گەورەترین "ئایرۆنیاکان" یان گاڵتەجاڕییە تاڵەکانی مێژوو دادەنرێت. ئەو هەستا بە بڕینی سەری لینکۆڵن لە وێنەیەکی ساڵی 1864 و لکاندنی بە جەستەی سیاسەتمەدارێکی تری ئەمریکییەوە کە وێنەکەی لە ساڵی 1852دا کێشرابوو. ئەو جەستەیەی کە سەری لینکۆڵنی خرایە سەر، جەستەی (جۆن کالهۆن) بوو. تراجیدیای چیرۆکەکە لەوەدایە کە کالهۆن یەکێک بوو لە سەرسەختترین و توندترین بەرگریکارەکانی "سیستەمی کۆیلایەتی" لە مێژووی ئەمریکادا، لە کاتێکدا لینکۆڵن ڕێک ئەو کەسایەتییە بوو کە جەنگی بەرپاکرد بۆ نەهێشتنی کۆیلایەتی و ڕزگارکردنی مرۆڤەکان. واتە بۆ ماوەی 150 ساڵ، ڕووخساری ڕزگارکەری کۆیلەکان لەسەر جەستەی گەورەترین داکۆکیکاری کۆیلایەتی نمایش دەکرا.

پەیت بۆ ئەوەی ساختەکارییەکەی بەتەواوی تێپەڕێت و کەس گومانی لێ نەکات، تەنها سەری نەگۆڕی، بەڵکو دەستکاری وردەکارییەکانی ناو وێنەکەشی کرد. لە وێنە ڕەسەنەکەی جۆن کالهۆندا، لەسەر ئەو کاغەزانەی لەبەردەمیدا بوون نووسرابوو "مافی ویلایەتەکان" و "بازرگانیی ئازاد" کە دروشمی لایەنگرانی کۆیلایەتی و باشوورییەکان بوو. بەڵام چاپکەرەکە ئەو وشانەی سڕییەوە و لە شوێنیان نووسی: "دەستوور"، "یەکێتی" و "ڕاگەیاندنی ئازادی". بەمەش وێنەکە بوو بە پۆرترێتێکی تەواو کامڵ کە هەموو پیرۆزییەکانی ئەو کاتەی ئەمریکای تێدا کۆبووەوە، بێ ئەوەی کەس بزانێت جەستەکە هی کێیە.

ئەم پۆرترێتە بۆ ماوەی دەیان ساڵ وەک وێنەیەکی فەرمی لە قوتابخانەکان، کتێبخانەکان و ماڵەکاندا مایەوە و نەوە دوای نەوە وەک ڕاستی مامەڵەی لەگەڵ دەکرا. تاوەکو ساڵی 1970، واتە زیاتر لە سەدەیەک دوای دروستکردنی، ئەرشیفکارێکی وردبین لە کتێبخانەی کۆنگرێسی ئەمریکا، لە کاتی لێکۆڵینەوە لە وێنە کۆنەکان هەستی بە ناڕێکییەک کرد لە نێوان ڕووناکیی دەموچاو و جەستەی وێنەکەدا. دوای بەراوردکارییەکی ورد، ڕاستییە تاڵەکە ئاشکرا بوو و دەرکەوت کە گەورەترین سەرۆکی ئەمریکا لە ڕاستیدا لە وێنە بەناوبانگەکەیدا تەنها "سەرێکە و هیچی تر".

ئەم ڕووداوە مێژووییە پێمان دەڵێت کە "دیپفەیک" و ساختەکردنی ڕاستییەکان تەنها داهێنراوی سەردەمی دیجیتاڵی نین، بەڵکو مرۆڤایەتی لە مێژە فێری ئەوە بووە وێنەکان بەو شێوەیە دابڕێژێتەوە کە خۆی دەوێت. ئەمڕۆ کە سەیری ئەو وێنەیە دەکەین، تەنها وێنەی سەرۆکێک نابینین، بەڵکو وێنەی درۆیەک دەبینین کە بۆ ماوەی 150 ساڵ توانی خۆی وەک ڕاستی نیشان بدات، ئەمەش وانەیەکە بۆ ئەوەی هەرگیز بەبێ گومان سەیری ئەو شتانە نەکەین کە بە چاوەکانمان دەیبینین.

سەرچاوە: ئەرشیفی کتێبخانەی کۆنگرێسی ئەمریکا / ماڵپەڕی میتۆدز ئۆف مێژوو.

PM:02:22:30/03/2026

ئه‌م بابه‌ته 104 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌