یادی کۆچی دوایی جوڵس ڤێرن؛ ئەو نووسەرەی پێش داهێنانەکان کەوت و خەیاڵی زانستی کردە ڕاستی

وێستگە ستایل - سۆلین عوسمان 

ئەمڕۆ ٢٤ـی ئازار، جیهانی ئەدەب و زانست یادی کۆچی دوایی یەکێک لە گەورەترین پێشەنگەکانی خەیاڵی زانستی و سوریالیزم دەکاتەوە، کە ئەویش جوڵس گەیبریێل ڤێرنە. ئەم نووسەرە فەڕەنسییە ناودارە کە لە رۆژێکی وەک ئەمڕۆدا لە ساڵی ١٩٠٥ ماڵئاوایی لە ژیان کرد، بە یەکێک لە گرنگترین نووسەرانی بواری کتێبی خەیاڵی و ئەدەبی منداڵان دادەنرێت، کە توانیویەتی بۆ چەندین دەیە خوێنەرانی بۆ لای جیهانی زانست و دۆزینەوە نوێیەکان ڕابکێشێت و کاریگەرییەکی بەرفراوانی لەسەر ناوەندی ئەدەبیی ئاڤانگارد هەبێت.

جوڵس ڤێرن لە هەشتی شوباتی ١٨٢٨ لە دوورگەی ڤیدۆ نزیك نانت لە فەڕەنسا لەدایکبووە، و هەر لەوێشەوە خۆشەویستیی بۆ دەریا و کەشتیوانی لە ناخیدا گەشەی کردووە. دوای تەواوکردنی خوێندنی سەرەتایی، باوکی ناردی بۆ پاریس تا لەوێ بەشی پارێزەری بخوێنێت، کە ئەمە پیشەیەک بووە باوکی بەسەریدا سەپاندبووی. بەڵام ڤێرن لە جیاتی یاسا، خولیای بۆ ئەدەب هەبوو و هەرجارێک پارەی بەدەستەوە ببوایە چیرۆک و کتێبی پێ دەڕی. ئەو لە ساڵی ١٨٥٧ هاوسەرگیری کرد و بۆ ئەوەی بتوانێت بژێوی خێزانەکەی دابین بکات، وەک ژمێریار کاری دەکرد و کاتە بەتاڵەکانیشی بە نووسینی چیرۆکە کورتەکان و شانۆییەکان بەسەردەبرد.

وەرچەرخانی گەورە لە ژیانی ئەدەبی ڤێرن لە ساڵی ١٨٦٣دا ڕوویدا، کاتێک یەکەم کتێبی ڕۆمانی بەناوی "پێنج هەفتە لە باڵۆندا" بڵاوکردەوە، کە سەرەتا بڵاوکەرەوەکان بە قورسی قبوڵیان دەکرد، بەڵام دوای چاپکردنی سەرکەوتنێکی چاوەڕواننەکراوی بەدەستهێنا. دوای ئەم سەرکەوتنە، ڤێرن بەردەوام بوو لە داهێنان و ڕۆمانە بەناوبانگەکانی وەک "بیست هەزار کۆمەڵە لەژێر دەریادا"، "میشێل سترۆگۆف"، "دوورگەی نهێنی" و شاکارە جیهانییەکەی "بەدەوری جیهاندا لە هەشت ڕۆژدا"ی نووسی، کە تاوەکو ئێستاش وەک یەکێک لە پڕخوێنەرترین کتێبەکان ماونەتەوە.

گرنگی جوڵس ڤێرن تەنها لە بواری ئەدەبدا نەبوو، بەڵکو ئەو یەکەم نووسەری خەیاڵی زانستی نوێ بوو کە توانی پێشبینی داهاتوو بکات. بۆ نموونە لە کتێبی "لە زەوییەوە بۆ مانگ"، پێشبینی ڕۆیشتنی سێ کەشتیوانی کرد بۆ سەر مانگ، ڕێک بەو شێوەیەی کە دوای سەدەیەک و لە ساڵی ١٩٦٩ ڕوویدا کاتێک نیل ئارمسترۆنگ بوو بە یەکەم مرۆڤ کە لەسەر مانگ بنیشێتەوە. هەروەها لە ڕۆمانەکانیدا باسی کارەبا، غەواس (کەشتی ژێردەریایی) و چەندین داهێنانی نوێی کردووە، کە هەموویان دەیان ساڵ بەر لە داهێنان و دروستکردنیان لە مێشکی ئەودا نەخشێنرابوون.

ئەم نووسەرە گەورەیە لە ماوەی ٤٠ ساڵی کارکردنیدا، زیاتر لە ٦٠ کتێبی بڵاوکردەوە و گەشتی زۆری بۆ ئەمریکا و وڵاتانی ئەوروپا کرد، کە دواتر ئەو گەشتانەی وەک هەوێنی چیرۆکەکانی بەکارهێنایەوە. لە ساڵی ١٨٨٨ وەک ئەندامی ئەنجومەنی شارەوانی هەڵبژێردرا و بۆ ماوەی ١٥ ساڵ خزمەتی کرد. لە ساڵانی کۆتایی تەمەنیدا تووشی نەخۆشی شەکرە و کێشەی چاو بوو، تا دواجار لە ٢٤ـی ئازاری ١٩٠٥ لە ماڵەکەی خۆیدا لە نانت کۆچی دوایی کرد. دوای مردنیشی، میشێلی کوڕی بەشێکی زۆر لە دەستنووس و کتێبە بڵاونەکراوەکانی چاپ کرد تا ناوی باوکی بە نەمری لە مێژووی ئەدەبیاتدا بمێنێتەوە.

بە یادهێنانەوەی جوڵس ڤێرن، ئێمە یادی مرۆڤێک دەکەینەوە کە تەنها چیرۆکخوان نەبوو، بەڵکو بینەرێکی داهاتوو بوو کە توانی سنوورەکانی کات و شوێن ببەزێنێت. ئەو سەلماندی کە خەیاڵ دەتوانێت ببێتە بزوێنەری سەرەکی بۆ داهێنانە زانستییەکان و مرۆڤایەتی بەرەو ئاسۆیەکی فراوانتر ببات. ئەمڕۆ کتێبەکانی ڤێرن وەک بەشێکی دانەبڕاو لە کولتووری جیهانی دەمێننەوە و بەردەوامن لە ئیلهامبەخشین بە نەوەکانی داهاتوو.

سەرچاوە: ئەرشیفی مێژوویی ژیاننامەی نووسەرانی 

فەڕەنسا و بەڵگەنامە ئەدەبییەکانی پەیوەست بە کارەکانی جوڵس ڤێرن.

PM:11:34:24/03/2026

ئه‌م بابه‌ته 20 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌