مردنی ڕەش؛ ئەو کارەساتە مێژووییەی نیوەی دانیشتووانی ئەورووپای لەناو برد

وێستگە ستایل - سۆلین عوسمان

لە یەکێک لە تاریکترین قۆناغەکانی مێژووی مرۆڤایەتیدا، "مردنی ڕەش" وەک پەتایەکی بکوژ و بێبەزەیی لە سەدەی چواردەهەمی زاینیدا بە سەرتاسەری کیشوەری ئەورووپادا بڵاوبووەوە. ئەم کارەساتە تەندروستییە گەورەیە، کە بەهۆی بەکتریای "یەرسینیا پێستیس"ەوە دروست ببوو، نەک هەر تەنها پەتایەک بوو، بەڵکو گەردەلوولێکی کوشندە بوو کە توانی لە ماوەیەکی کورتدا نزیکەی ٥٠٪ی دانیشتووانی تەواوی کیشوەرەکە لەناو ببات، ئەمەش وایکرد سیمای دیمۆگرافی و کۆمەڵایەتی ئەورووپا بۆ هەمیشە بگۆڕێت و مێژوو بە بەرگێکی خوێناوی و پڕ لە ترس دابڕێژرێتەوە

ئەم پەتایە تەنها کارەساتێکی بایۆلۆژی نەبوو، بەڵکو کاریگەرییەکی قووڵ و بونیادیی لەسەر تەواوی کایە کولتووری و هونەرییەکانی وڵاتانی ئەورووپا جێهێشت. لەو سەردەمەدا، چەمکی مەرگ و فەنابوون بوون بە تەوەری سەرەکیی هەموو داهێنانە مرۆییەکان؛ هونەرمەندان و نووسەران چیتر نەیاندەتوانی وێنای جوانی و ژیان بکەن، بەڵکو مەرگ بوو بە سیمبولی باڵای گێڕانەوەکان. ئەم دۆخە بووە هۆی لەدایکبوونی چەندین فۆلکلۆری جیاواز و چیرۆکی پڕ لە نهێنی، کە هەموویان ڕەنگدانەوەی ئەو ڕاستییە تاڵە بوون کە ژیان لە هەر ساتێکدا ئەگەری کۆتاییهاتنی هەیە، ئەمەش وایکرد هونەر ببێت بە ئامرازێک بۆ دەربڕینی ئەو تراژیدیایەی کە مرۆڤایەتی تێیدا دەژیا.

یەکێک لە ناوازەترین و کاریگەرترین دەربڕینە هونەرییەکانی ئەو سەردەمە بریتی بوو لە "سەمای مەرگ" (Danse Macabre)، کە بوو بە ڕەگەزێکی دانەبڕاو لە تابلۆ و هونەرە بینراوەکان. ئەم چەمکە فەلسەفی و هونەرییە، ئاماژەیەکی ڕاستەوخۆ بوو بۆ مەرگ وەک هێزێکی یەکسانکەر کە هیچ جیاوازییەک لە نێوان پاشا و هەژار، یان پیر و گەنجدا ناکات. وێناکردنی مەرگ وەک دیاردەیەکی جیهانی کە بەرۆکی هەموو بوونەوەران دەگرێت، بوو بە بەشێک لە هۆشیاریی گشتیی خەڵک، بە جۆرێک کە مرۆڤەکان هەمیشە خۆیان بە بەرەوڕووی کۆتایی دەبینییەوە و ئەمەش شێوازی بیرکردنەوەی مرۆڤی ئەورووپی بەرامبەر بە بوون گۆڕی

لەلایەکی دیکەوە، "مردنی ڕەش" بوو بە پنتی وەرچەرخان و هەڵگەڕانەوەی باوەڕی ئایینی لای دانیشتووانی ئەورووپا. کاتێک زانست و پزیشکی ئەو سەردەمە دەستەوەستان بوون بەرامبەر چارەسەرکردنی نەخۆشییەکە، بەشێکی یەکجار زۆری خەڵکی تەنها ڕێگەیان لە پەنابردن بۆ کڵێساکاندا دەبینییەوە. نزا و پاڕانەوەکان گەیشتنە ئەوپەڕی خۆیان و خەڵکی بە کۆمەڵ ڕوویان لە شوێنە پیرۆزەکان دەکرد بەو ئومێدەی بەزەییەکی ئاسمانی لەو مەرگە ڕەهاییە ڕزگاریان بکات. ئەمە وایکرد دامەزراوە ئایینییەکان لە هەمان کاتدا هەم ببنە پەناگە و هەمیش ببنە شوێنی ڕەخنەگرتن کاتێک نزا و نزاخوێندنەکان نەیاندەتوانی پێش بە مردنی ملیۆنان کەس بگرن.

دەرەنجامی ئەم بارودۆخە، سەرهەڵدانی ڕەوتێکی گشتگیری کولتووری و فیکری بوو کە تێیدا گێڕانەوەکان هەمووی ئاراستەی "نیکبوونەوەی ڕۆژی دوایی"یان وەردەگرت. بڕوابوون بەوەی کە جیهان بەرەو کۆتایی دەچێت و پەتایەکە نیشانەیەکە بۆ قیامەت، بوو بە هەوێنی دەیان بەرهەمی ئەدەبی و فەلسەفی. ئەم پەتایە نەک تەنها جەستەی مرۆڤەکان، بەڵکو گیان و بیرکردنەوەی کۆمەڵگەی ئەورووپی بۆ چەندین سەدە داگیرکرد، کە دواتر بوو بە زەمینەخۆشکەر بۆ گۆڕانکارییە گەورەکانی سەردەمی ڕێنسانس و گۆڕینی ڕێڕەوی شارستانییەتی مرۆیی.

سەرچاوە: ئینسایکلۆپیدیای بریتانیکا (Encyclopaedia Britannica)

PM:06:04:22/03/2026

ئه‌م بابه‌ته 24 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌