یۆهان وڵفگانگ فۆن گۆتە؛ ئەو بلیمەتەی مێژووی ئەدەبی ئەڵمانیای گۆڕی

وێستگە ستایل - سۆلین عوسمان

لە ساڵیادی کۆچی دوایی یەکێک لە مەزنترین و کاریگەرترین کەسایەتییەکانی مێژووی مرۆڤایەتی، جیهانی ئەدەب یادی یۆهان وڵفگانگ فۆن گۆتە دەکاتەوە. ئەم شاعیر، رۆماننووس و شانۆنووسە دەگمەنەی ئەڵمانیا، کە بە داڕێژەری بنەماکانی سەردەمی رۆمانتیکیزم دادەنرێت، لە ٢٢ی ئازاری ١٨٣٢دا ماڵئاوایی لە ژیان کرد، بەڵام شوێنپەنجە و داهێنانە ئەدەبییەکانی تاوەکو ئێستاش وەک ناسنامەی رۆشنبیریی و ئەدەبیاتی کلاسیکی ئەوروپا بە زیندوویی ماونەتەوە.

گۆتە تەنها نووسەرێکی ئاسایی نەبوو، بەڵکو دامەزرێنەری قۆناغێکی نوێی ئەدەبی بوو کە لە مێژوودا بە "سەردەمی گۆتە" ناسراوە. ئەڵمانییەکان بەو پەڕی شانازییەوە وەک ترۆپکی داهێنەری نەتەوەیی خۆیان سەیری دەکەن و کاریگەرییەکانی لەسەر زمان، فەلسەفە و هونەری ئەم وڵاتە بە چەشنێک بووە کە هاوشانی ویلیام شەیکسپیر لە بەریتانیا، وەک پێوەرێکی باڵای ئەدەبی جیهانی هەژمار دەکرێت و هەموو داهێنانە ئەدەبییەکانی ئەو سەردەمە بە ناوی ئەوەوە دەناسرێنەوە.

داهێنانەکانی گۆتە تەنها لە چوارچێوەی شیعردا نەمایەوە، بەڵکو لە تەمەنی ٢٥ ساڵیدا بە نووسینی رۆمانی "ئازارەکانی وێرتەری گەنج" توانی پاڵەوانێکی سەرەتایی و بنەڕەتی بۆ رێبازی رۆمانتیکی دروستبکات. شاکاری "فاوست" وەک مەزنترین کاری ئەدەبی مێژووی ئەڵمانیا دەمێنێتەوە کە تێیدا قووڵایی ململانێکانی مرۆڤ نیشان دەدات. لەپاڵ ئەمانەشدا، گۆتە خاوەنی تێڕوانینی زانستی بووە لە بوارەکانی فیزیا و زیندەزانیدا و کتێبی "تیۆری رەنگەکان"ی نووسیوە، هەروەها بەرهەمە ناوازەکانی وەک "پادشای عفریتەکان" و "پرۆمیسیەس" گەواهیدەری فرەبەهرەیی ئەم نووسەرەن کە لە ژیانیدا بە کەسایەتی وەک هۆمەر و فرێدریش گۆتلیب کاریگەر بووە.

مێژووی ژیانی ئەم بلیمەتە بۆ ٢٨ی ئابی ١٧٤٩ لە شاری فرانکفۆرت دەگەڕێتەوە، کاتێک وەک کوڕە گەورەی خێزانێکی حەوت منداڵی لەدایکبوو. گۆتە لە ماڵەوە پەروەردەیەکی چڕی وەرگرت و بوو بە فرەزمانێکی دەگمەن کە زمانەکانی لاتین، یۆنانی، فەرەنسی، ئیتاڵی، ئینگلیزی و عیبری دەزانی. ئەو نەک هەر لە نووسیندا، بەڵکو لە سوارچاکی، شمشێربازی و سەمادا شارەزایەکی بێوێنە بوو. لە رووی پیشەییەوە، گۆتە وەک پارێزەرێکی راهێنراو و راوێژکاری سەرەکیی لە سەرا و مەڵبەندی دوقی ساکس ڤیمار ئیزناش کاری کردووە، ئەمەش نیشانەی ئاستی بەرزی شارەزایی بووە لە بواری سیاسەت و حوکمڕانیدا.

لە کۆتایی تەمەنیدا و لە تەمەنی ٨٢ ساڵیدا، یۆهان وڵفگانگ فۆن گۆتە لە ٢٢ی ئازاری ١٨٣٢ کۆچی دوایی کرد، بەڵام وتە بەناوبانگەکانی وەک "پادشا و خزمەتکار، دڵخۆشترینن کاتێک ئاشتی لە ماڵەکانیاندا دەدۆزنەوە" وەک وانەی ژیان بۆ نەوەکانی دوای خۆی مانەوە. ئەو پێی وابوو ئەو رۆحانەی جوانی دەبینن، هەندێک کات ناچارن بە تەنیا رێبکەن. کۆچی دوایی ئەو کۆتایی بە ژیانی جەستەیی هێنا، بەڵام دەستپێکی نەمرییەک بوو کە تا ئەمڕۆش لە هەموو کتێبخانە و شانۆکانی جیهاندا دەنگی دەداتەوە.

سەرچاوە: ئاژانسەکان

PM:06:00:22/03/2026

ئه‌م بابه‌ته 28 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌